John Huston, Freud, the secret passion

John Huston, Freud, the secret passion (1962)

Συμπτωματικά ανακάλυψα την ταινία, λίγες μέρες αφού έκανα την ανάρτησή μου για μια βιογραφία του Φρόιντ.

Μεγάλος ο Χιούστον, η ταινία ήταν δύο ώρες και δεκαπέντε λεπτά, ξεκίνησα να τη βλέπω δώδεκα παρά δέκα, μεσάνυχτα, ήμουν σίγουρος ότι θα νύσταζα ενδιάμεσα και θα έβλεπα την υπόλοιπη την επομένη, όμως με κράτησε. Εξαιρετικός και ο Μοντγκόμερι Κλιφτ ως Φρόιντ, εξαιρετική και η Σουζάνα Γιορκ ως ασθενής του, μια επιτομή κάποιων ασθενών του Φρόιντ, όπως διαβάζω στη βικιπαίδεια.

Η ταινία δεν είναι ακριβώς βιογραφική. Αποτελεί μια εικονογράφηση των θεωριών του Φρόιντ για την ψυχανάλυση, με κύρια εστίαση στο σύμπλεγμα της ηλέκτρας και στο οιδιπόδειο σύμπλεγμα. Φορέας του συμπλέγματος της ηλέκτρας είναι η Σέσιλι (Σουζάνα Γιορκ), φορέας του Οιδιπόδειου ο ίδιος ο Φρόιντ, και για λίγο ένας νεαρός που αργότερα αυτοκτόνησε, αφού ο Φρόιντ αρνήθηκε να συνεχίσει τη θεραπεία.

Στη βικιπαίδεια διαβάζω ότι ο Χιούστον πρότεινε στον Ζαν Πωλ Σαρτρ να γράψει την περίληψη για ένα σενάριο. Έγραψε την περίληψη και εγκρίθηκε (αν ήταν δυνατόν να μην εγκριθεί), και έτσι προχώρησε στη συγγραφή ενός σεναρίου που αν γυριζόταν σε ταινία θα διαρκούσε τουλάχιστον πέντε ώρες. Ο Χιούστον πρότεινε περικοπές αλλά ο Σαρτρ αρνήθηκε, και μάλιστα πρότεινε ένα άλλο σενάριο, οκτώ ωρών. Φυσικά απορρίφθηκε. Μάλωσαν, και ο Σαρτρ αρνήθηκε να βάλουν το όνομά του στους συντελεστές της ταινίας.

Και, συμπτωματικά, η ταινία τελειώνει εκεί που ο Breuer, ο μέντοράς του, απορρίπτει τη θεωρία του περί παιδικής σεξουαλικότητας, πράγμα που αποτέλεσε την αρχή του τέλους της σχέσης τους.

Hadi Moghadamdoost, The sealed secret

Hadi Moghadamdoost, The sealed secret (2013)

 

Έχουμε δει μια ακόμη ταινία του Χαντί Μογανταμντούστ, την «Invited for sweets and drinks», την οποία υπογράφει ως σεναριογράφος.

Η ταινία με έκανε να νοιώσω μια αμηχανία σε σχέση με την προτιθέμενη σκηνοθετική πρόσληψη, αλλιώς «τι θέλει να πει ο ποιητής».

Η Saba είναι ένα μοναχικό κορίτσι με έντονα ψυχολογικά προβλήματα. Βγάζει τα εσώψυχά της στο διαδίκτυο, σε ένα blog. Αργότερα μαθαίνουμε ότι ήταν κάποτε αρραβωνιασμένη στη Γερμανία. Η συγκάτοικός της που την αγαπάει πρόκειται να παντρευτεί. Είναι πολύ πλούσια. Θα της αφήσει το σπίτι. Μάλιστα θα της προσφέρει και δουλειά. Οργανώνουν συμπόσια και δεξιώσεις.

Μέχρι τα μισά της ταινίας βλέπουμε δεικτικά επεισόδια της μοναξιάς. Από τη μέση και μετά αναπτύσσεται ένα σασπένς. Της αρέσει ο αδελφός της φίλης της. Εύχεται να την ερωτευθεί. Και αυτή του αρέσει. Ψήνεται ένα προξενιό. Θα τα βρούνε όμως; Πάντα υπάρχει ένα αδιέξοδο στις συζητήσεις τους για την προοπτική του γάμου τους.

Θα παραφράσω ένα γνωστό απόφθεγμα: «Ο πατριωτισμός είναι το τελευταίο καταφύγιο των παλιανθρώπων». (Βρε βρε βρε, ψάχνω στο διαδίκτυο να βρω ποιος το είπε, και οποία η έκπληξή μου πέφτοντας πάνω στον Samuel Johnson. Ναι, αυτόν που «έθαψε» τα δυο αριστουργήματα, τον «Tristram Shandy» και τον «Tom Jones». Σχεδόν όλα τα αποφθέγματά του μου άρεσαν, ιδιαίτερα το «Όποιος σκέφτεται να πάει για ύπνο πριν τα μεσάνυχτα είναι παλιάνθρωπος». Εν τάξει, δεν είναι καλοδιατυπωμένο, αυτό το «παλιάνθρωπος» είναι άστοχο, δεν ξέρω τι είχε κατά νου ο Τζόνσον όταν το έγραφε. Εγώ θα έλεγα ότι είναι ανόητος. Μπορεί να ξυπνήσει άγρια χαράματα και να στριφογυρίζει στο κρεβάτι του προσπαθώντας να ξανακοιμηθεί, αγανακτισμένος που δεν τα καταφέρνει).

Και η παράφραση: Η θρησκεία είναι το τελευταίο καταφύγιο των απελπισμένων.

Στους απελπισμένους συμπεριλαμβάνονται και οι καταθλιπτικοί. Η καταθλιπτική Saba αρχίζει κάποια στιγμή να προσεύχεται σύμφωνα με τις επιταγές του κορανίου, συγκεκριμένη ώρα κάθε μέρα (πέντε φορές επιτάσσει ο Μωάμεθ, αν θυμάμαι καλά). Με το κινητό της πληροφορείται πότε, γιατί οι στιγμές τις προσευχής, όπως είδα, είναι «κινητές», ανάλογα με την ανατολή του ήλιου. Στην πρώτη προσευχή που λέει παρακαλεί το θεό για διάφορα, όπως για τον πατέρα της, την αδελφή της κ.λπ., αλλά εκτός από αυτά τον παρακαλεί να την απεξαρτήσει από το διαδίκτυο. Φαντάζομαι δεν θα είναι η μόνη που έχει παρακαλέσει το θεό γι’ αυτό στην προσευχή της.

Αυτή η ακρίβεια για την ώρα της προσευχής τής δημιουργεί προβλήματα στις δραστηριότητές της και στις σχέσεις της με τους ανθρώπους. Στο τέλος του έργου τη βλέπουμε να παρατάει τη φίλη της με τον αδελφό της στον κινηματογράφο για να βρει μια απόμερη γωνιά να προσευχηθεί. Έτσι τελειώνει η ταινία, με άλυτο το σασπένς του τίτλου - εκτός και αν εγώ δεν το κατάλαβα. Το «σφραγισμένο μυστικό» έμεινε επτασφράγιστο, παραβιάζοντας τους αφηγηματικούς κώδικες.

Αυτή ήταν η πρόσληψή μου. Όμως μπορεί να είναι αυτή η προτιθέμενη σκηνοθετική πρόσληψη σε ένα θεοκρατικό καθεστώς όπως το Ιράν; Μήπως είναι ίδια με του Habib Bahmani στο έργο του «Salma and the apple», όπου ο νεαρός, παρότι του αρέσει η κοπέλα, δεν θα μείνει μαζί της, γιατί θέλει να είναι αφοσιωμένος μόνο στο θεό;

Δεν μπορώ να ξέρω. Δεν αποκλείω όμως η προτιθέμενη σκηνοθετική πρόσληψη να είναι ίδια με τη δική μου, ένα «δοκίμιο» πάνω στην μοναξιά και την κατάθλιψη, που μας γεμίζει με τον αριστοτελικό «έλεο» για την ηρωίδα.

Την οποία υποδύεται η θαυμάσια Leila Hatami, που μόλις πριν λίγες μέρες την είδαμε σε ένα άλλο εξαιρετικό ιρανικό έργο, το «What is the time in your world» του Safi Yazdanian. Και για την οποία έγραψα ότι έχει μια αριστοκρατική ομορφιά. Και που μια τρελιάρα φίλη μου μού έγραψε σε μήνυμα στο Skype, «πολύ γλυκούλα η ηθοποιός, μα πολύ όμως».

Mohsen Abdolvahab, Please don’t disturb

Mohsen Abdolvahab, Please don’t disturb (2010)

Έχουμε ξαναγράψει για τον Mohsen Abdolvahab, για τις ταινίες «Mainline» και «Gilaneh» που τη σκηνοθεσία τους συνυπογράφει η Rakhshan Bani-Etemad. Σειρά έχει σήμερα το «Μην ενοχλείτε παρακαλώ».

Το έργο αποτελείται από τρεις ιστορίες, με προσχηματική σύνδεση, που δείχνουν καταστάσεις που αντιμετωπίζουν οι άνθρωποι στην Τεχεράνη. Η πρώτη έχει να κάνει με ένα ζευγάρι που έχει τσακωθεί. Ο άντρας έχει κτυπήσει τη γυναίκα και αυτή θέλει να τον χωρίσει. Αυτός της ζητάει επανειλημμένα συγνώμη, λέγοντάς της ότι οκτώ στους δέκα ιρανούς έχουν κτυπήσει κάποια στιγμή τη γυναίκα τους. Αυτή είναι ανένδοτη. Ο λόγος του καβγά είναι πως αυτός παράτησε την δημοσιογραφική του καριέρα για να κάνει μια χαζοεκπομπή στην τηλεόραση. Όπου βρεθεί και όπου σταθεί τον αναγνωρίζουν, δυο γυναίκες μάλιστα του ζητούν να φωτογραφηθεί μαζί τους, όμως αυτός ενδιαφέρεται μόνο για τα λεφτά. Θέλει να προσφέρει μια καλύτερη ζωή στη γυναίκα του, να αγοράσουν δικό τους σπίτι και εξοχικό. Στο τέλος της ταινίας θα τους δούμε συμφιλιωμένους να πηγαίνουν σε ένα γάμο.

Στη δεύτερη ιστορία ένας παπάς ανακαλύπτει, βγαίνοντας από το ταξί, ότι τον έχουν κλέψει. Του έσκισαν τον πάτο της τσάντας που κρατούσε και δεν του πήραν μόνο το πορτοφόλι και το κινητό, αλλά και πολύτιμα έγραφα. Καλεί στο κινητό του. Ο κλέφτης του απαντάει. Παζαρεύουν τα έγγραφα. Συμφωνούν στο ποσό. Θα αφήσει τα λεφτά σε μια θυρίδα, και ο κλέφτης τα έγγραφα στην ίδια θυρίδα.

Ο κλέφτης δεν παίρνει τα χρήματα, αλλά τον παρακαλεί να κάνει ένα κήρυγμα από το τηλέφωνο στη μητέρα του που είναι άρρωστη. Δεν έχει λεφτά, και έκλεψε τον παπά ακριβώς για να παζαρέψει το κήρυγμα. Δεν μπορούσε λέει να κλέψει άλλον για να πληρώσει έναν παπά, θα ήταν αμαρτία να το κάνει με κλεμμένα χρήματα.

Πολύ κουφό.

Στην τρίτη ιστορία βλέπουμε ένα ηλικιωμένο ζευγάρι, με τον άντρα να υποφέρει από άνοια. Κάποιος κτυπάει την πόρτα. Είναι το τεχνικός που θα τους φτιάξει την τηλεόραση. Δεν του ανοίγουν. Μήπως είναι ληστής; Ο τεχνικός υποτίθεται ότι θα ερχόταν χθες. Κρατάει και ένα καλαθάκι με ένα μωρό μέσα. Η γυναίκα του τον παράτησε πριν τρεις μέρες, και το κουβαλάει μαζί του στη δουλειά.

Δεν τον εμπιστεύονται. Προτείνει να διορθώσει την τηλεόραση μέσα από τα συρόμενα κάγκελα που είναι μπροστά από την πόρτα. Το μωρό πεινάει. Ο τεχνικός ζητάει ζεστό νερό να του φτιάξει γάλα. Του το δίνουν. Όμως έχει κάνει και κακά. Η γριά του λέει να απομακρυνθεί για να πάρει το καλαθάκι με το μωρό να το αλλάξει. Αυτός κατεβαίνει τις σκάλες. Αυτή παίρνει το μωρό και το αλλάζει.

Υπάρχουν αρκετά κωμικά επεισόδια σ’ αυτή την ιστορία.

Είναι μήπως υπερβολικές οι φοβίες που έχουν οι γέροι με τους ληστές; Κάποιοι σίγουρα το παρακάνουν.

Θα τη χαρακτήριζα αγέλαστη κωμωδία, και ας φαίνεται οξύμωρο.

Rambod Javan, No men allowed

Rambod Javan, No men allowed (2011)

Πρόκειται για μια απολαυστικότατη κωμωδία, με άφθονο γέλιο.

Η διευθύντρια του παρθεναγωγείου είναι μια στριμμένη γυναίκα που μισεί τους άντρες, από τότε που ο αρραβωνιαστικός της την άφησε στα κρύα του λουτρού, ντυμένη στο νυφικό. Δεν μαθαίνουμε το λόγο.

Το στόρι ξεκινάει όταν διώχνει από το σχολείο ένα κορίτσι που παντρεύτηκε. Αυτό δεν το ξέραμε, ένα παντρεμένο κορίτσι μόνο σε νυχτερινό μπορεί να φοιτήσει, για να μη σκανδαλίζει τις συμμαθήτριές της λέγοντάς τους για τα της κρεβατοκάμαρας. Οι τέσσερις αριστούχες συμμαθήτριές της, που με αυτήν ήσαν στην ομάδα που θα συναγωνίζονταν σε μια ολυμπιάδα χημείας, διαμαρτύρονται, και σκέφτονται πώς να την κάνουν να αλλάξει γνώμη. Και βρήκαν τον τρόπο.

Η χημικός τους γέννησε δίδυμα και είναι σε άδεια. Η διευθύντρια δεν θέλει ούτε να ακούσει για άντρα καθηγητή, στο τέλος όμως υποχωρεί, γιατί δεν βρίσκει καλή καθηγήτρια για τις τέσσερις υποψήφιες για την ολυμπιάδα, και δέχεται έναν άντρα που έχει τη φήμη πολύ καλού καθηγητή.

Τα κορίτσια σκαρφίζονται ένα κόλπο: να την κάνουν να ερωτευθεί τον καθηγητή. Είναι καλός, όμως αδέξιος και κοντός. Και ακολουθούν αρκετά κωμικά επεισόδια.

Ο πατέρας του ενός κοριτσιού, γυναικολόγος, είναι χήρος. Γοητευτικός, αλλά δεν ενδιαφέρεται να ξαναφτιάξει τη ζωή του. Δεν θα βρει καμιά, λέει στην κόρη του, που να είναι καλύτερη από τη μακαρίτισσα τη μάνα της. Εμπλέκεται και αυτός στην ιστορία, προσφέροντας το εξοχικό του σαν campus για προγύμναση των κοριτσιών. Παίζουν και ένα παιχνίδι βόλεϊ, με τη συμμετοχή της διευθύντριας που παλιά έπαιζε σε ομάδα. Αυτή θα νικήσει, και αυτός την προκαλεί σε ένα αγώνα ρεβάνς.

Η διευθύντρια, μαθαίνοντας για το δήθεν αίσθημα του καθηγητή, μεταμορφώνεται. Βάφεται, στολίζεται, και από στριμμένη γεροντοκόρη γίνεται μια γοητευτική γυναίκα. Δέχεται και το παντρεμένο κορίτσι πάλι στο σχολείο.

Όλοι μένουν έκθαμβοι με την αλλαγή. Ο γυναικολόγος θα γοητευθεί. Όμως αποκαλύπτεται η πλεκτάνη, η διευθύντρια απολύει τον καθηγητή, και τα κορίτσια έχουν αναστατωθεί. Λίγο πριν την ολυμπιάδα κλέβουν το βαν εκείνου που θα τις μετέφερε και το σκάνε. Πηγαίνουν στο σπίτι του καθηγητή, να τον πείσουν να τις συνοδεύσει. Αυτός αρνείται, αλλά τελικά υποχωρεί. Στο μεταξύ τους καταδιώκουν η διευθύντρια, ο γυναικολόγος, μια καθηγήτρια φιλολογίας που έχει σταθεί σθεναρά στο πλευρό των κοριτσιών και ο οδηγός του βαν.
  Αναρωτιόμουνα: μια γυναίκα, δύο άντρες, πώς θα τα βόλευε ο σεναριογράφος να τους παντρέψει;  

Φτάνουν στο σπίτι του καθηγητή. Βγαίνει η μητέρα του. Βλέπει την καθηγήτρια. –Εσύ είσαι η… Μου έχει πει τόσα καλά λόγια για σένα ο γιος μου.

Στην επιστροφή τη βλέπουμε μέσα στο αμάξι, γλαρωμένη από ευτυχία.

Φτάνουν στο παρά πέντε. Μόλις έχει φτάσει και ο καθηγητής με τα κορίτσια. Στην τελευταία σκηνή παίρνει την καθηγήτρια για να πάνε για καφέ, ενώ η διευθύντρια στέκεται δίπλα στον γυναικολόγο, κοιτάζοντας με τρόπο αν είναι πιο κοντός από αυτή.

Και τα κορίτσια, κέρδισαν τελικά στην ολυμπιάδα;

Εδώ είναι η διαφορά με τις αμερικανιές. Δεν θα εκπλαγώ καθόλου αν δω ένα αμερικάνικο remake της ταινίας, και το οποίο θα τελειώνει με τις κοπέλες να κερδίζουν την ολυμπιάδα.

Σπαρταριστή κωμωδία, με ένα γέλιο που το προκαλούν όχι μόνο τα κωμικά επεισόδια, αλλά και η ιλαρή έκφραση στα πρόσωπα των θεατών των επεισοδίων.  

Ξαναδιαβάζοντας το παραπάνω κείμενο σκέφτηκα ότι και το «ανοιχτό τέλος» (για τελευταία φορά έγραψα γι’ αυτό για την ταινία του Safi Yazdanian «What’s the time in your world») μπορεί να είναι και ζήτημα πρόσληψης. Για ένα αμερικανάκι το τέλος της ταινίας είναι ανοιχτό: τελικά κέρδισαν στην ολυμπιάδα ή όχι; Για μένα όμως, και για τους ιρανούς θεατές προφανώς, δεν είναι· απλά, γιατί μας είναι αδιάφορο.

Shalizeh Alefpour, Heiran

Shalizeh Alefpour, Heiran (2009)

Ο Heiran είναι ένας νεαρός αφγανός εργάτης τον οποίο ερωτεύεται η Μαχή. Η Μαχή είναι μαθήτρια, πολύ καλή μαθήτρια, και οι γονείς της ονειρεύονται να τη στείλουν στο πανεπιστήμιο. Η ταινία του Shalizeh Alefpour είναι η αντιστροφή μιας άλλης θαυμάσιας ταινίας, της «Βροχής» (Baran) του Majid Majidi, στην οποία ο νεαρός είναι ιρανός και η κοπέλα αφγανή. Όμως, σε αντίθεση με τη «Βροχή», ο έρωτας των δυο νέων θα ευοδωθεί. Προσκρούει βέβαια αρχικά στη σθεναρή αντίσταση του πατέρα της Μαχή, ενώ ο παππούς δείχνει κατανόηση, γεμάτη όμως επιφυλάξεις. Η μητέρα βρίσκεται κάπου ενδιάμεσα.

Ο Heiran, καλός μαθητής κι αυτός που δουλεύει για να μαζέψει χρήματα για τις σπουδές του, θα τον απολύσουν. Θα αναγκαστεί να επιστρέψει στην Τεχεράνη. Η Μαχή θα τρέξει να τον αναζητήσει. Και θα τον βρει. Και θα παντρευτούν.

Η Μαχή μας θύμισε δυο άλλες ιρανές, την Tadai και την Taraneh στις ταινίες «The girl in sneakers» και «I am Taraneh» του Rasoul Sadrameli: κορίτσια με δυνατό και αποφασιστικό χαρακτήρα, που εμπλέκονται όμως σε αδιέξοδους έρωτες.

Και ο έρωτας της Μαχή είναι αδιέξοδος, με μόνη τη διαφορά πως εδώ το πρόβλημα στη σχέση δεν οφείλεται στον αδύναμο χαρακτήρα του φίλου της αλλά στο γεγονός ότι είναι μετανάστης αφγανός. Τον συλλαμβάνουν. Τον ψάχνει παντού. Μάλλον τον έχουν ήδη απελάσει.

Η Μαχή επιβιβάζεται σε ένα λεωφορείο που πηγαίνει στο Αφγανιστάν. Έχει τη διεύθυνση του θείου του, όπου πιθανόν να έχει πάει. Την κατεβάζουν όμως στα σύνορα, δεν έχει διαβατήριο, και το μωρό κανένα χαρτί που να πιστοποιεί ότι είναι δικό της. Δεν φεύγει, κάθεται σε μιαν άκρη και περιμένει. Ο αξιωματικός που κατά βάθος τη συμπονάει της πηγαίνει φαγητό. Δεν το αγγίζει.

Κάποια στιγμή έρχεται ένα πούλμαν. Η Μαχή τρέχει, και φωνάζει κάτω από τα παράθυρα να πουν στον Heiran που ζει στη Herat ότι η Μαχή με το μωρό τους είχαν έλθει εκεί, στα σύνορα.

Ξαφνικά προβάλει πίσω από ένα παράθυρο (τα παράθυρα είναι κλειστά) ο Heiran. Αυτός θέλει να κατέβει, αυτή να ανέβει, όμως ο φρουρός δεν τους αφήνει. Φιλάει το μωρό που του το σηκώνει η Μαχή μέσα από το τζάμι. Φωνάζει κι αυτός απεγνωσμένα, όμως η φωνή του δεν ακούγεται. Το πούλμαν φεύγει, αυτή τρέχει από πίσω του παρακαλώντας να σταματήσουν. Κανείς δεν προσπαθεί να την εμποδίσει.

Συγκινητική ταινία.