Thomas Mann, Σοπενχάουερ

 Thomas Mann, Σοπενχάουερ (μετ. Γεράσιμου Λυκιαρδόπουλου), Έρασμος 2006, σελ. 72

 

  Οι παλιές αγάπες πάνε στον παράδεισο, και δεν έχω όρεξη να ξαναγυρίζω στις παλιές αγάπες. Παλιά αγάπη μου η φιλοσοφία – το δεύτερο πτυχίο μου, με το οποίο διορίστηκα ως φιλόλογος, είναι φιλοσοφίας, στο αμιγώς τότε φιλοσοφικό τμήμα του ΕΚΠΑ. Τώρα τη φιλοσοφία τη θεωρώ ως ένα διανοητικό παιχνίδι, παραπλήσιο με την τέχνη, που όμως δεν μου προσφέρει γνώσεις. Τώρα, πώς έτσι και αποφάσισα να διαβάσω ένα δοκίμιο για τον Σοπενχάουερ;

  Καταρχάς να πω ότι ήθελα, παρόλα αυτά, να διαβάσω το κορυφαίο έργο του, «Ο κόσμος ως βούληση και ως παράσταση», όμως ήταν εξαντλημένο.  Σε συζήτηση σε παρέα, ένας το είχε, ο φίλος μου ο Πρατικάκης προθυμοποιήθηκε να το δανειστεί και να το βγάλει σε φωτοτυπίες σε δυο αντίτυπα, ένα για αυτόν και το άλλο, δώρο, για μένα. Εκδόσεις Αναγνωστίδη, όπου εκδόθηκαν οι πρώτες μου μεταφράσεις. Το διάβασα πριν επτά χρόνια, όπως βλέπω τώρα στην ανάρτηση που έκανα.

  Πριν λίγες μέρες ο φίλος μου ο Πάτροκλος έκανε ένα αφιέρωμα σ’ αυτόν στο ιστολόγιό του «Peri-Grafis». Το διάβασα, και διάβασα και την ανάρτηση που έκανα. Έπεσα και πάνω στο βιβλίο του Τόμας Μαν, μικρό είναι είπα, ας το διαβάσω.

  Όσο και να μην σου αρέσει ένα βιβλίο πάντα θα βρεις σ’ αυτό κάτι χρήσιμο, είπε κάποιος, έχω ξεχάσει ποιος. Βρήκα αρκετά χρήσιμα, βιογραφικά στοιχεία κυρίως, αλλά και το βιβλίο μου άρεσε με το γλαφυρό του ύφος καθώς το έγραψε λογοτέχνης, όχι με τη στρυφνή γλώσσα των ανθρώπων του επαγγέλματος.

  Η βασική ιδέα του Σοπενχάουερ είναι εντελώς διάφανη. Το βασικό στοιχείο του κόσμου, φανταστείτε το σαν μετωνυμία του big bang, είναι η βούληση, η οποία ενσαρκώνεται σε παραστάσεις, άλλες ανώτερες, όπως οι πλατωνικές ιδέες, άλλες κατώτερες. Η βούληση είναι πηγή δυστυχίας, ακολουθεί εδώ ο Σοπενχάουερ την ανατολική φιλοσοφία, καθώς συνοδεύεται από ματαιώσεις. Ήταν απαισιόδοξος ο Σοπενχάουερ. Ίσως κουβαλούσε την κατάθλιψη του πατέρα του που αυτοκτόνησε, και την καταπολέμησε «εξυψώνοντάς τη», κατά τη φροϋδική έννοια (Sublimierung) σε μια πεσιμιστική φιλοσοφική θεωρία.

  Το σημαντικό για μένα το είπα, το ύφος του δεν με κούρασε, οπότε καλύτερα να περάσω στην παράθεση αποσπασμάτων.

  «Η απόλαυση που παίρνουμε από ένα μεταφυσικό σύστημα, η ευχαρίστηση που μας δίνει η νοητική οργάνωση του κόσμου σε ένα σύστημα αυστηρά θεμελιωμένο, εντελές και ισόρροπο οικοδόμημα σκέψης, είναι πάντοτε και πάνω απ’ όλα αισθητικής φύσης».

  Τα μεγάλα πνεύματα. Αλλά, να κάνω πιο σαφές αυτό που είπα παραπάνω, είναι «μόνο» αισθητικής φύσης για μένα.

  «Η βούληση ήταν η υπέρτατη, η απαραμείωτη, πανάρχαιη αρχή της ύπαρξης, η πηγή κάθε φαινομένου, ο παρών και ενεργός γεννήτορας του καθενός ξεχωριστά, η κινητήρια δύναμη που δημιουργεί ολόκληρο τον ορατό κόσμο και ολόκληρη τη ζωή».

  Εξαιρετική σύνοψη της θεωρίας του.

  «…η διάνοια είναι απλώς και μόνο το όργανο της βούλησης…».

  Θα επανέλθουμε σ’ αυτό με άλλο απόσπασμα.

  «Ο κόσμος τούτος είναι ο χείριστος εξ όλων των δυνατών κόσμων».

  Να και άλλος που αρέσκεται σε παραφράσεις (εμείς chatgpt τα έχουμε πει), αν όντως είναι η αυθεντική διατύπωση του Σοπενχάουερ. (Τελικά είναι αυθεντική, μου το επιβεβαίωσε ο παντογνώστης chatgpt). Α, ξέχασα, παραφράζει τον Λάιμπνιτς για όσους δεν το ξέρετε, που στη θέση «χείριστος» έχει «καλύτερος».

  «Υψώνει την ηθική και την ενθρονίζει υπεράνω της αισθητικής».

  Ας το θυμάμαι αυτό.

  «…ο Σοπενχάουερ, όταν κάνει την τραχειά και αγέρωχη δήλωση ότι καθένας μας, καλότυχος ή κακότυχος, έχει ακριβώς τη μοίρα που του αξίζει».

  Παραθέτω το απόσπασμα γιατί διαφωνώ κάθετα.

  «Ο Σπινόζα είπε: [να μη γράψω το λατινικό] Η καλοσύνη δεν είναι παρά αγάπη που γεννιέται από την συμπόνια».

  Η συμπόνια μπορεί να αυξήσει την αγάπη, η δική μου εμπειρία. Και θα ήθελα να μειωθεί η αγάπη και να αυξηθεί η συμπόνια.

  «Εάν η ασκητική αγνότητα εφαρμοζόταν σαν μια γενική πρακτική, θα ερχόταν το τέλος του ανθρώπινου είδους».

  Ο Καζαντζάκης είπε «Αλίμονο στο χωριό που δεν έχει κανένα άγιο. Αλίμονο στο χωριό που όλοι είναι άγιοι».

  Μου θυμίζει τον γενετικό πολυμορφισμό στη βιολογία. Ένας φαινότυπος που κυριαρχεί μπορεί να οδηγηθεί στην εξαφάνιση όταν αλλάξουν οι περιβαλλοντικές συνθήκες, και να επικρατήσει ένας άλλος φαινότυπος προσαρμοσμένος σ’ αυτές, που αποτελούσε κατά κάποιο τρόπο την εγγύηση του είδους.

  Να σημειώσω ότι ο Μαν παραθέτει κάποια αποσπάσματα από το πρώτο του μυθιστόρημα, τους «Μπούντεμπροκ», το μυθιστόρημά του που μου άρεσε περισσότερο.

  «Η αυτοκτονία επιβεβαιώνει τη βούληση για ζωή, αντί να την αρνείται».

  Δεν με ενδιαφέρουν οι διανοητικές αλχημείες στις οποίες επιδίδεται για να υποστηρίξει αυτή την άποψη. Εγώ δηλώνω τις τελευταίες δεκαετίες οπαδός του «Απλοϊκού ρεαλισμού», και διαφωνώ κάθετα με αυτή την άποψη.

  «Η συμπεριφορά του κατά τα γεγονότα του 1848….αποκαλούσε το λαό κυρίαρχο όχλο και είχε δανείσει επιδεικτικά τα κιάλια του στον αξιωματικό που έκανε από το παράθυρο του Σοπενχάουερ αναγνώριση των εξεγερμένων στα οδοφράγματα, για να μπορεί να κατευθύνει καλύτερα τα πυρά του…».

  Ο Ουγκώ ήταν περίπου μια από τα ίδια. Αντιγράφω από την ανάρτησή μου για τους «Άθλιους»:

  «Στην επανάσταση του 1848, ο Ουγκώ σαν εθνοφρουρός επιτέθηκε στα οδοφράγματα, πίσω από τα οποία ήταν ο φίλος του ο Μπωντλέρ. Με το παραπάνω απόσπασμα ίσως εκφράζει τη θλίψη του, αν όχι τη μεταμέλειά του, σίγουρα τη δικαιολογία του, για τη στάση που κράτησε τότε. Στην εξέγερση του 1832 την οποία αφηγείται στο μυθιστόρημά του, βρίσκεται πίσω από τα οδοφράγματα, μαζί με τους ήρωές του».

  «…ο Αρθούρος Σοπενχάουερ, ένας πολίτης της μεσαίας τάξης με τα στίγματα της ιδιοφυΐας, που καθιστούν τη μορφή του εκκεντρική αλλά αναμφισβήτητα αστική….η ακρίβειά του ως καπιταλιστή (κατέγραφε κάθε δεκάρα και στη διάρκεια της ζωής του διπλασίασε την πατρική περιουσία του με έξυπνη διαχείριση)…».

  Δεν νομίζω να εύρισκα στη βικιπαίδεια αυτές τις λεπτομέρειες.

  «Ο έρωτας αποτελεί για τον Σοπενχάουερ το κέντρο της βούλησης και, στη σωματική του εκδοχή [το κάτω κεφάλι] τον αντίθετο πόλο του εγκεφάλου [το πάνω κεφάλι] ο οποίος αντιπροσωπεύει τη γνώση».

  Τα μέσα στις αγκύλες τα έβαλα χιουμοριστικά.

  «Κατά τον Γκαίτε ο έρωτας και το πνεύμα (η σκέψη) ήταν τα πιο υψηλά, τα πιο ισχυρά θέλγητρα στη ζωή».

   Για το πρώτο, σίγουρα. Όμως…

  Κατ’ αυτόν [τον Σοπενχάουερ] ο σαρκικός έρωτας προέρχεται από τον Διάβολο, αποτελεί έναν διαβολικό περισπασμό από τον καθαρό στοχασμό».

  Δεν πα να προέρχεται…

  «[Ο Γκαίτε… γνωρίζουμε πράγματι πως ξεκίνησε να το διαβάζει με μια ευμενή περιέργεια αλλά δεν το τελείωσε ποτέ».

  Τον έφαγα τον Γκαίτε, εγώ το τέλειωσα.

  Είπα θα επανέλθουμε:

  «Σε μια ομιλία που έκανα κάποτε στη Βιέννη υποστήριξα ότι η δυσοίωνη σοπενχαουερική επικράτεια της βούλησης είναι απολύτως ταυτόσημη με την περιοχή εκείνη που ο Φρόιντ αποκαλεί ασυνείδητο, το id (εκείνο) – όπως από την άλλη μεριά, η κατά Σοπενχάουερ διάνοια, ο νους, αντιστοιχεί στο φροϋδικό Εγώ, στο τμήμα εκείνο της ψυχής που στρέφεται προς τα έξω, προς τον κόσμο».

  Συμφωνώ απόλυτα με το πρώτο, ενώ με το δεύτερο με την έννοια ότι στρέφεται προς τον κόσμο σαν «διαιτητής» ανάμεσα στο id (εκείνο, προεγώ) και το υπερεγώ, τις ενδοβαλμένες κοινωνικές επιταγές του πολιτισμού (που είναι πηγή δυστυχίας).

  Να σημειώσουμε ότι γράφηκε το 1938, όταν ο Τόμας Μαν (γεννημένος το 1875) ήταν 63 χρόνων.