Εράσμου, Μωρίας εγκώμιον

 Εράσμου, Μωρίας εγκώμιον (μετ. Στρατής Τσίρκας), Ηριδανός 1970, σελ. 192

 

  Δεν είχα, και ούτε έχω, υπόψη μου, κανένα έργο του Έρασμου εκτός από αυτό. Στην εισαγωγή του μεταφραστή Στρατή Τσίρκα (υπέροχη η μετάφρασή του), διαβάζω ένα απόσπασμα από μια επιστολή του.

  «Γυρίζοντας από την Ιταλία, είχα κατέβει στο σπίτι του φίλου μου Μωρ· [Τόμας Μουρ, πριν χρόνια διάβασα την «Ουτοπία» του]. Ένας πόνος στα νεφρά με κρατούσε από μέρες κλεισμένο στην κάμαρη· κι η βιβλιοθήκη μου δεν είχε φτάσει ακόμα. Αλλά κι αν βρισκόταν εκεί, πάλι η αρρώστια δε θα μ’ άφηνε ν’ αφιερωθώ με πάθος σε πιο σοβαρές εργασίες. Μη έχοντας τι να κάνω, βάλθηκα να διασκεδάζω μ’ αυτό το Μωρίας Εγκώμιον, όχι με την πρόθεση να το δημοσιεύσω, αλλά για ν’ αλαφρώσω μ’ ένα τέτοιο περισπασμό τους πόνους της αρρώστιας».

  Ποιος ξέρει άλλο έργο του Erich Auerbach εκτός από τη «Μίμηση»;

  Και αυτός την έγραψε όντας σε κατάθλιψη, στην Κωνσταντινούπολη, χωρίς πρόσβαση σε βιβλία που θα ήθελε για μια σοβαρή μελέτη.

  Δεν τα πάω καλά με τα δοκίμια, και γενικά με τα φιλοσοφικά έργα, εδώ και χρόνια. Κάπου το έγραψα: Γιατί να διαβάζω για πράγματα για τα οποία συμφωνώ, και γιατί να διαβάζω για πράγματα για τα οποία διαφωνώ; Δεν είναι καλύτερα να περάσω την ώρα μου διαβάζοντας ένα λογοτεχνικό βιβλίο;

  Παρόλα αυτά, διαβάζοντας το «Μωρίας εγκώμιο», είδα ότι μπορώ να αποκομίσω πράγματα.

  Τι πράγματα;

  Πληροφορίες, ενδιαφέρουσες πληροφορίες, τις οποίες θα παραθέσω πιο κάτω.

  Φυσικά ειρωνικά εννοεί ο Έρασμος το «εγκώμιο» της Μωρίας, η οποία εξηγεί τους λόγους για τους οποίους πρέπει να την εγκωμιάζουν. Και εξηγώντας αυτούς τους λόγους κάνει σαρκαστικά σχόλια για διάφορους, σοφούς, φιλόσοφους, καρδινάλιους, επίσκοπους, κ.ά. Φυσικά κρατάει πισινή, λέγοντας ότι δεν είναι όλοι τους έτσι.

  Δεν έχω να πω περισσότερα παρά να υπογραμμίσω τη φοβερή αρχαιογνωσία του Έρασμου, που αναφέρεται συνεχώς σε συγγραφείς και έργα, έλληνες και λατίνους, της κλασικής εποχής. Είναι ο άνθρωπος που έφερε το πνεύμα της Αναγέννησης στις βόρειες χώρες.

  Ξεφυλλίζω ψάχνοντας για τις υπογραμμίσεις μου.

  Α, ναι, ξέχασα, να το ξαναγράψω, το ένα βιβλίο με οδηγεί στο άλλο, η μια ταινία στην άλλη. Στο «Μωρίας εγκώμιο» με οδήγησε το «Περί βλακείας» του Μούζιλ, στο οποίο πάλι με οδήγησαν οι «Τρεις γυναίκες».

  «Όταν ο Πλάτων δείχνει πως διστάζει πού να ταξινομήσει τη γυναίκα, στα λογικά πλάσματα ή στα ζώα, δε ζητά, βέβαια, παρά να τονίσει τη φημισμένη τρέλα αυτού του φύλου».

  Αυτό το απόσπασμα το παραθέτω για να πικάρω τις γυναίκες που πιθανόν θα διαβάσουν την ανάρτησή μου. Φυσικά δεν το προσυπογράφω.

  «…φτάνει να σκεφτείς τι σαχλαμάρες λέει ο άντρας στη γυναίκα, και τι τρέλες κάνει για χατίρι της, όποτε βάλει στο νου του να την απολάψει».

  -Είσαι τόσο όμορφη, τόσο γλυκιά, τόσο χαριτωμένη, τόσο… τόσο…

  -Για να σου πω, γιατί μου τα λες όλα αυτά, για να με πηδήξεις;

  -Και έξυπνη.

  «…το γάμο, που δεν είναι παρά ισόβια δεσμά».

  Συχνά το λέω σαν κουίζ. -Ποιο είναι το αντίθετο του παντρεμένη; -Ανύπαντρη. -Αμ δε… -Θα μας σκάσεις, ποιο είναι; -Ελεύθερη.

  Το άκουσα τόσες φορές στις γυναικείες συντροφιές της μητέρας μου όταν ήμουν μικρός: «…όταν ήμουν ελεύθερη…».

  «Ή μπας και προτιμάτε τον Δημοσθένη στρατιώτη, που θυμήθηκε τη συμβουλή του Αρχίλοχου, πέταξε την ασπίδα του και το ’βαλε στα πόδια μόλις φάνηκε ο εχθρός; Δειλός στον πόλεμο, όσο δεινός ήταν στη ρητορική».

  Να κάτι που δεν ήξερα για τον Δημοσθένη, και φαντάζομαι ούτε και εσείς.

  «Έτσι και το καλοσκεφτείς, σου έρχεται, μα την αλήθεια, να πεις πως καλά κάναν οι κόρες στη Μίλητο, που αυτοκτονούσαν σαν αράδα, όσο λυπηρό κι αν είναι αυτό».

  Ευτυχώς που το βιβλίο είναι γεμάτο υποσημειώσεις. Διαβάζω στην υποσημείωση 57: «Ο Αύλος Γέλλιος (στις «Αττικές Νύχτες», ιε΄, 10, αναφέρει πώς, σύμφωνα με τον Πλούταρχο, μια επιδημία είχε ξεσπάει στη Μίλητο ανάμεσα στις απάντρευτες κοπέλες που αυτοκτονούσαν, σκοτώνοντας η μια την άλλη».

  Έψαξα το Diogenes, και μετά από πολύ κόπο βρήκα ένα απόσπασμα. Όμως πατώντας το context μου έβγαζε κενή σελίδα. Έδωσα το απόσπασμα που βρήκα στο perplexity, και μου έδωσε όλη την παράγραφο, και από πού είναι, καθώς και πρόσθετες πληροφορίες. Κάνω αντιγραφή και επικόλληση.

    «Το απόσπασμα προέρχεται από τα Στρατηγήματα του Πολυαίνου (8.63), όπου περιγράφεται ένα μανικό πάθος που κατέλαβε τις παρθένους στη Μίλητο.​

  Ἐν Μιλήτῳ τὰς παρθένους μανικὸν πάθος κατέσχεν· αἱ πλεῖσται γὰρ οὐδεμιᾶς οὔσης συμφορᾶς ἐξαίφνης αὑτὰς ἀπεβρόχιζον. Μιλησία γυνὴ συνεβούλευσε τὰς ἀπαγχομένας [γυμνὰς] διὰ τῆς ἀγορᾶς ἐκκομίζεσθαι. τοῦτο κυρωθὲν ἐπέσχε θανατώσας τὰς παρθένους· τὴν γὰρ μετὰ θάνατον αἰσχύνην καὶ τὴν διὰ τῆς ἀγορᾶς πομπὴν οὐ φέρουσαι τῶν βρόχων ἀπέσχοντο.​  

  Η ιστορία προέρχεται από τον Πολυαίνο (8.63), όπου οι παρθένες απεβρόχιζον αὑτὰς (αυτοκτονούσαν με βρόχο), και το μέτρο (δημόσια γυμνή έκθεση) τις εμπόδισε. Παράλληλες πηγές όπως ο Πλούταρχος (περὶ ψυχῆς) και ο Γέλλιος (15.10) επιβεβαιώνουν αυτοκτονίες, όχι φόνους μεταξύ τους».​

  Ανάλογη επιδημία αυτοκτονιών ξέρω μόνο νεαρών γερμανών, μετά την έκδοση του «Βέρθερου».

  Μήπως δεν θυμάμαι καλά; Να ρωτήσω πάλι το perplexity για επιβεβαίωση. Και μου απαντάει:

  «Το μυθιστόρημα, που περιγράφει τον ερωτευμένο Βέρθερο να αυτοκτονεί από απόγνωση, προκάλεσε μιμητισμό: νεαροί άνδρες στην Ευρώπη, ιδίως Γερμανοί, αυτοκτονούσαν με παρόμοιο τρόπο (πυροβολισμός), συχνά ντυμένοι σαν τον πρωταγωνιστή και με το βιβλίο δίπλα τους. Το φαινόμενο οδήγησε σε απαγορεύσεις του βιβλίου σε Ιταλία και Δανία, ενώ οι εφημερίδες της εποχής ανέφεραν πολλαπλά περιστατικά».

  Ο Έρασμος αναφέρεται επίσης στους μοναχούς που «διακόνευαν», «τρώγοντας» το ψωμί των ζητιάνων. Όταν ήμουν παιδί, δεν θυμάμαι τη λέξη «ζητιάνος» αλλά τη λέξη «διακονιάρης». Ήλθαν οι διακονιάρηδες, λέγανε. Που βέβαια δεν ήταν μοναχοί.

  «(οι ρήτορες) Αρχίζουν λοιπόν σε τόσο χαμηλό τόνο που κι οι ίδιοι δεν ακούνε τη φωνή τους… άξαφνα υψώνουν τρομερά τη φωνή…».

  Αυτό το είχα διαβάσει για τον Χίτλερ.

  Αυτά για τον Έρασμο. Θαύμασα την αρχαιογνωσία του και την καυστική σάτιρά του.