Fernand Rivers & Simone Berriau, Τα
βρώμικα χέρια (Les mains sales, 1951)
Ο Σαρτρ είναι από τους αγαπημένους μου
συγγραφείς. Μαθητής δευτέρας γυμνασίου διάβασα το «Ο θεός και ο διάβολος» και
με ενθουσίασε. Αλλά δεν θέλω να επεκταθώ περισσότερο στη σχέση μου με τον
Σαρτρ, έχω γράψει αλλού.
Βρήκα την ταινία και
είπα να διαβάσω το βιβλίο. Αυτό, αρκετές μέρες πριν. Μεσολάβησε μια αρρώστια
μου, τέσσερις μέρες στο νοσοκομείο. Θυμάμαι όμως την πλοκή, θα διαβάσω και τις
υπογραμμίσεις μου.
Ας ξεκινήσω από
μνήμης.
Η ταινία ακολουθεί
πιστά το θεατρικό έργο. Προσθέτει μόνο ένα επεισόδιο στην αρχή, όταν
προσπάθησαν να δολοφονήσουν τον Ουγκώ, οι σύντροφοί του. Αυτό δεν υπάρχει στο
θεατρικό, είναι κινηματογραφική προσθήκη. Όμως το κόμμα τον έχει ξεγραμμένο (η
πλοκή διαδραματίζεται σε μια πλασματική Δαλματία).
Αυτό που προσέλαβα
καταρχάς από την ταινία είναι ότι η πολιτική είναι κάτι βρώμικο. Όμως
στοχοποιεί συγκεκριμένα το ΚΚ.
Η ταινία ξεκινάει in media res.
Μόλις έχει αποφυλακισθεί για τον φόνο
του Χέντερερ, του γενικού γραμματέα. Είχε αναλάβει να τον δολοφονήσει.
Γιατί;
Διότι η πολιτική
του, συνεργασία με τους αυτοκρατορικούς και τους αστούς, ήταν προδοσία για
κάποια στελέχη του κόμματος και έπρεπε να βγει από τη μέση.
Ο Χέρντερερ έχει τα
επιχειρήματά του: μια συνεργασία, με διαβλεπόμενη ήττα των γερμανών, θα
αποτρέψει ένα πιθανόν αιματοκύλισμα. Δεν λέγεται στην ταινία, αλλά εύκολα θα το
χαρακτήριζε κανείς ως οπορτουνισμό.
Μα οι ρώσσοι όπου να
’ναι θα έφταναν, θα τους παρέδιδαν την εξουσία, γιατί να τη μοιραστούν;
Μα για να αποφευχθεί
το αιματοκύλισμα. Οι αυτοκρατορικοί και οι αστοί θα εξεγείρονταν, οδηγώντας σε
έναν εμφύλιο.
Τελικά τον σκοτώνει,
ενώ είχε πεισθεί για τις θέσεις του, γιατί τον είδε στην αγκαλιά της γυναίκας
του·
η οποία τον θαύμαζε, όμως αυτός την απέκρουσε. Αλλά ο Ουγκό δεν το είχε
αντιληφθεί.
Και μπαίνει εδώ και
το άλλο ζήτημα: η δυσπιστία του κόμματος απέναντι στους αστούς διανοούμενους. Ο
εργάτης πηγαίνει στο κόμμα γιατί πεινάει, ο αστός όμως πηγαίνει από ιδεαλισμό,
να δώσει νόημα στην ύπαρξή του αφοσιωνόμενος σε κάτι ανώτερο.
Trivia: Και εγώ έγινα κομμουνιστής στα
14 μου, πριν διαβάσω ένα εξαιρετικό εκλαϊκευτικό βιβλίο για τον κομμουνισμό που
έπεσε στα χέρια μου τρία χρόνια αργότερα της ακαδημίας επιστημών ΕΣΣΔ (ο τίτλος
ήταν «Διαλεκτικός υλισμός»), όχι γιατί υπερασπιζόταν τα δίκαια της εργατικής
τάξης (εγώ ανήκα στην αγροτική) ή επειδή ευαγγελιζόταν μια πιο δίκαιη κοινωνία,
αλλά γιατί ο κομμουνισμός απορρίπτει την ύπαρξη του θεού, και εγώ μόλις λίγο
πριν είχα γίνει άθεος.
Η φίλη του του λέει
να φύγει. Είχε ζητήσει προθεσμία μέχρι τα μεσάνυχτα για να τον μεταπείσει, να
μην απαρνηθεί το κόμμα. Έμαθε ότι η πολιτική του κόμματος άλλαξε, ήταν αυτή του
Χέντερερ, κατόπιν ντιρεκτίβας από την ΕΣΣΔ.
Δεν το έσκασε. Ήταν
μια πράξη καταγγελίας. Τον Χέντερερ τον σκότωσε το κόμμα γιατί διαφωνούσε με
την πολιτική του, και τώρα ακολουθεί αυτή την πολιτική.
Δεν το σκάει,
αφήνεται να τον σκοτώσουν, ώστε να φανεί η αλήθεια, για το τι είναι το κόμμα.
Τον Σαρτρ τον
καταλαβαίνω. Κανείς διανοούμενος δεν δέχεται την κομματική πειθαρχία. Και όχι
βέβαια γιατί είναι θέσει (μικρο) αστός.
Αλλά ας ρίξω μια
ματιά στις υπογραμμίσεις μου.
«…τους έλεγα και
τους ξανάλεγα πως τους αγαπώ, πως τους ζηλεύω, πως τους θαυμάζω. Τίποτα δεν
γινότανε. Απολύτως τίποτα. Είμαι γι’ αυτούς ένα πλουσιόπαιδο, ένας διανοούμενος
που δε δουλεύει με τα χέρια του».
Για τη δυσπιστία του
κόμματος απέναντι στους διανοούμενους που λέγαμε.
«ΧΕΡΝΤΕΡΕΡ: Δεν
είμαι εναντίον μιας πολιτικής δολοφονίας. Αυτό εφαρμόζεται από όλα τα κόμματα».
Ακόμη και για τα
κομμουνιστικά είναι υπερβολικό.
«ΧΕΡΝΤΕΡΕΡ: Εσείς οι
άλλοι, οι διανοούμενοι, οι αναρχικοί αστοί, το βρίσκετε πρόσχημα για να μην
κάνετε τίποτα. Απολύτως τίποτα. Στέκεστε ακίνητοι με κολλημένους τους αγκώνες
στο κορμί σας, φορώντας γάντια. Εγώ έχω βρώμικα χέρια. Μέχρι τους αγκώνες. Τα
έχω βουτήξει στα σκατά και στο αίμα. Κι έπειτα; Μήπως φαντάζεσαι ότι μπορείς να
κυβερνήσεις αθώα;».
Σαν υπεράσπιση του
Στάλιν μου φαίνεται.
«ΟΥΓΚΩ: Ένας
άνθρωπος σαν τον Χέντερερ δεν σκοτώνεται τυχαία. Σκοτώνεται για τις ιδέες του,
για την πολιτική του. Είναι υπεύθυνος για τον θάνατό του. Αν διεκδικήσω το
έγκλημά μου μπροστά σας, θα διακηρύξω το όνομα του Ρασκόλνικοφ και αν δεχτώ να
πληρώσω το αντίτιμο που πρέπει, τότε ο Χέντερερ θα έχει το θάνατο που του
αξίζει».
Ποιο θάνατο;
Πέθανε για τις ιδέες
του, όχι εξαιτίας κάποιου ζηλότυπου συζύγου.
Ας μείνουμε σ’ αυτό:
η πολιτική είναι κάτι βρώμικο. Είχε δίκιο ο Πυθαγόρας που έλεγε «Κυάμων
απέχεσθε», δηλαδή από τις εκλογές, και κατά συνεκδοχή από την πολιτική.
6,5 η βαθμολογία της, με βρίσκει
σύμφωνο.