Book review, movie criticism

Thursday, November 8, 2018

Όνειρα


Όνειρα

  Χθες βράδυ έβλεπα ένα soft εφιάλτη. Το παθαίνω από βαρυστομαχιά. Ευτυχώς ξύπνησα κάποια στιγμή από τη συχνουρία που έχω λόγω προστάτη (ουδέν κακό αμιγές καλού, και αντίστροφα φυσικά). Μετά την τουαλέτα πήγα στην κουζίνα και ήπια ένα κουτάκι σόδα, το πιο αποτελεσματικό που έχω βρει όταν έχω βαρυστομαχιά.
Κοιμήθηκα, ο εφιάλτης χάθηκε, και είδα ένα άλλο όνειρο.
Συναντήθηκα με τον Γιώργο Λεωτσάκο, μουσικοκριτικό, που τις κριτικές του για μουσικές παραστάσεις τις διάβαζα πάντα στο «Βήμα» μαθητής, έχω γράψει σχετικά στα αυτοβιογραφικα μου αποσπάσματα στο κεφάλαιο για τη μουσική. -Χαίρομαι πολύ που σας γνωρίζω, η μουσική μου παιδεία χρωστάει πολλά στις κριτικές σας στο «Βήμα».
Μετά το όνειρό μου πήρε άλλη τροπή, δεν θυμάμαι τίποτε άλλο από αυτή τη συνάντηση στο όνειρό μου.
Καθώς το έφερνα στο μυαλό μου θυμήθηκα κάτι ανάλογο, στο «Κέντρο Ζωής και Πολιτισμού» της Καλλιθέας, τέλος της δεκαετίας του ’70. Είχε έλθει στο Κέντρο ο Γιάννης Παπαϊωάννου. Πήγα και τον χαιρέτησα και του είπα πόσο μου άρεσαν και με ωφέλησαν οι παρουσιάσεις που έκανε σε μουσικές εκδηλώσεις που παρακολουθούσα φοιτητής. Με εντυπωσίασε η σεμνότητα με την οποία δέχτηκε αυτά που του είπα.
Όνειρα…
Παραδειγματικά θα παραθέσω τους συνειρμούς που έκανα με βάση τη λέξη.
Όταν διαβάζω κάποιο όνειρο σε ένα μυθιστόρημα πάντα αφαιρούμαι. Δεν με ενδιαφέρει, είναι ένα ψέμα, ψέμα μέσα στο ψέμα. -Να αφήσεις τις ψευτιές που διαβάζεις (τα μυθιστορήματα) μου έλεγε ο συγχωρεμένος ο πατέρας μου, και να διαβάζεις τα μαθήματά σου. Όσο και αν πιέζω τον εαυτό μου να συγκεντρωθώ στην ανάγνωση ενός ονείρου, σπάνια τα καταφέρνω. Και ας είναι το «Όνειρο εαρινής νύχτας», ένα από τα ελάχιστα διηγήματα που έχω γράψει («Το Φραγκιό», ΑΛΔΕ, 2011), βασισμένο πάνω σε ένα όνειρό μου. Σε όνειρο επίσης βασίζεται ένα άλλο διήγημά μου με τον τίτλο «Παρά τρίχα», αδημοσίευτο.
«Τα όνειρα» του Ακίρα Κουροσάβα, η ταινία που μου άρεσε περισσότερο από όσες έχω δει μέχρι τώρα.
«Όνειρο στο κύμα», Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης, πρέπει να το έχω διαβάσει, αλλά πολύ παλιά.
«Ιστορία και όνειρο» του Μαρίνου Φαλιέρου. Έχω γράψει γι’ αυτό στην «Λαϊκότητα της κρητικής λογοτεχνίας» (Δωρικός, 1990). Ο ποιητής ονειρεύεται ότι έχει κατέβη στον Άδη.
Το ίδιο και ο Μπεργαδής στον «Απόκοπό» του, όπως και ο Ιωάννης Πικατόρος στο στιχούργημά του, της ίδιας εποχής, «Ρίμα θρηνητική εις τον πικρόν και ακόρεστον Άδην» (και για αυτούς γράφω στο βιβλίο μου για την κρητική λογοτεχνία). Το να κατέβη κάποιος στον Άδη ήταν συνηθισμένο μοτίβο για ολόκληρες εκατονταετίες στη λογοτεχνία, από τον Όμηρο μέχρι τον Δάντη και τους παραπάνω ποιητές.
«Όταν κοιμάται ο δυστυχής κανείς μην τον ξυπνήσει», αγαπημένο μου τραγούδι του Λεωνίδα Κλάδου, που έμαθα να το παίζω στη λύρα. Μόνο στο όνειρό του μπορεί να είναι ευτυχισμένος ο δυστυχής.
«Όνειρο θερινής νύχτας», σε σκηνοθεσία Γιώργου Μιχαηλίδη, που μας έφυγε πρόσφατα. Ο γιος μου, δευτέρα δημοτικού, ζήτησε να το δούμε και δεύτερη φορά. Και βέβαια το είδαμε.
Και η ταινία, με τον Ρούπερτ Έβερετ, που σε λίγες μέρες θα τον δούμε και στην ταινία «The happy prince», σε δική του σκηνοθεσία, στο ρόλο Όσκαρ Ουάλντ, στις τελευταίες μέρες της ζωής του.
Όμως ας σταματήσουμε εδώ.
8-11-2018

Wednesday, November 7, 2018

Steno, Le avventure di Giacomo Casanova (1955)




  Όπως όλοι μας ήξερα για τον Καζανόβα, όμως μόνο ότι ήταν μεγάλος καρδιοκατακτητής. Τώρα με την ευκαιρία που είδα την ταινία του Στένο «Οι περιπέτειες του Τζιάκομο Καζανόβα» διάβασα ένα σύντομο βιογραφικό του στη βικιπαίδεια.
  Δεν είναι αλήθεια όλα όσα γράφει στα απομνημονεύματά του για τις τόσες κατακτήσεις του, μας λέει η βικιπαίδεια. Και επειδή οι κατακτήσεις που βλέπω στην ταινία, που είναι κωμωδία, φαντάζουν ολότελα απίθανες, αμφιβάλω αν βρίσκονται στα απομνημονεύματά του, τουλάχιστον όπως τις βλέπουμε σ’ αυτή. Ιδιαίτερα το επεισόδιο που ξελόγιασε τη νιόπαντρη Μαρίνα Βλαντί βάζοντας τον υπηρέτη του να παριστάνει τον υπνοβάτη για να απομακρύνει τον άντρα της, και μάλιστα την πρώτη νύχτα του γάμου τους, μου φαίνεται των απιθάνων απίθανο. Πάντως τον βλέπουμε να μη φοβάται να ρισκάρει προκειμένου να κατακτήσει μια γυναίκα, πράγμα που τον οδήγησε κάποιες φορές στη φυλακή.
  Μετά από μια τέτοια παράτολμη κατάκτηση τον βλέπουμε πράγματι στη φυλακή. Οι φρουροί του διαβάζουν τα γαργαλιστικά απομνημονεύματά του, και όλη η ταινία δεν είναι παρά μια αναδρομή στις περιπέτειές του.
  Απολαυστικότατη, μου άρεσε πάρα πολύ.
  Επειδή θα βαρεθείτε να διαβάσετε το βιογραφικό του θα αναφέρω μόνο ότι, εκτός από τα βιβλία που έγραψε από τα οποία βέβαια ξεχωρίζουν τα απομνημονεύματά του, έκανε και μια έμμετρη μετάφραση της «Ιλιάδας».


Tuesday, November 6, 2018

Stan Brakhage, Some of his films


Stan Brakhage (1933-2003), Some of his films


  Στην ανάρτησή μου για το «Άλφα» έγραψα ότι η σπάνις προσθέτει στην αξία. Ταινίες σαν αυτές του Σταν Μπράκιτζ είναι σπάνιες γιατί είναι πειραματικές, και συνήθως τον πειραματισμό κάποιων σκηνοθετών, ιδιαίτερα όταν είναι ακραίος όπως ο δικός του, σίγουρα δεν θα τον ξανασυναντήσουμε, ή έστω κάτι ανάλογο μ’ αυτόν.
  Δεν μου αρέσουν οι πειραματικές ταινίες, αλλά αφενός η σπάνις, αφετέρου το ότι τις βρήκα ενδιαφέρουσες, με οδήγησαν στην απόφαση να δω και άλλες ταινίες του. Έχω ήδη δει το «Interim». Έχουμε και λέμε λοιπόν:

  Έχω δει το «Dog star man» και τα «Πρελούντια», αλλά θα τοποθετήσω πιο πριν στην ανάρτηση δυο λόγια για τα δυο φιλμ που είδα σχετικά με τον Μπράκιτζ (άκουσα και πώς προφέρεται το όνομά του, γιατί το έγραφα λάθος, Μπρακχέιτζ). Η πρώτη έχει τίτλο «Brakhage on the art of vision», τριαντάλεπτη, μια συνέντευξη που του πήραν. Σ’ αυτή μιλάει για την τέχνη του, αλλά και για ποιητές και πεζογράφους. Αναφέρθηκε στο «Dog star man», στον Έζρα Πάουντ (δεν θυμόμουνα ότι είχε κάνει απόπειρα αυτοκτονίας), στον James Joyce, στην Γερτρούδη Στάιν, και δεν θυμάμαι σε ποιον άλλο. Η δεύτερη με τίτλο «Stan Brakhage the untutored eye» (το ανεκπαίδευτο μάτι) ήταν ένα δεκάλεπτο φιλμ που ο σκηνοθέτης που υπογράφει και το σενάριο μιλάει για την τέχνη του Μπράκιτζ. Μιλάει και ο ίδιος ο Μπράκιτζ αλλά και άλλοι για το έργο του και τη φιλοσοφία που κρύβεται πίσω από αυτό. Εκείνο που συγκράτησα και αξίζει να θυμόμαστε είναι ότι το ανεκπαίδευτο μάτι βλέπει διαφορετικά από ότι το εκπαιδευμένο, και με τις ταινίες του προσπαθεί να αποδώσει τι θα έβλεπε ένα άτομο από την εξωτερική πραγματικότητα αν δεν είχε εκπαιδευτεί. Όπως το καταλαβαίνω, ο άνθρωπος έχει μάθει να συλλαμβάνει την πραγματικότητα σαν ένα σύνολο αντικειμένων που ταξινομούνται σε έννοιες και όχι σαν μια χρωματική πανδαισία και ένα παιχνίδι γραμμών. Φαντάζομαι θα το έχει γράψει κάπου, έτσι βλέπει την πραγματικότητα ένας εκ γενετής τυφλός που μια εγχείρηση του έχει δώσει το φως του. Ο Καζαντζάκης κάτι ήξερε που συνιστούσε να βλέπουμε τον κόσμο με την παρθένα ματιά ενός μικρού παιδιού. Και στην ταινία γίνεται σύγκριση μιας κοπέλας σε έναν πίνακα του Βερμέερ και στο πώς την αντέγραψε ένα κοριτσάκι.
  Τώρα το σκέφτηκα, να βάλω τα κείμενα που έχω γράψει σε σειρά σύμφωνα με τη χρονολογία των έργων του, αυτών που έχω βρει εννοείται. Για το «Interim», την πρώτη του ταινία, θα παραθέσουμε τον σύνδεσμο ενώ για τον «Dogstar man» θα βάλουμε πρώτα αυτά που γράψαμε για τις ταινίες που προηγήθηκαν. Ή μάλλον όχι, θα αφήσω το «Dogstar man» πρώτο, μια και αναφέρομαι εκεί στην ποιητική του, για να μην επαναλαμβάνομαι, όπως και τα «Πρελούντια», που είδα αμέσως μετά.

  Dogstar man (1961-1964).

  Η ταινία αποτελείται από ένα πρελούντιο και τέσσερα μέρη. Διαρκεί μια ώρα και δεκατέσσερα λεπτά, και χρειάστηκαν τέσσερα χρόνια για να γυριστεί. Είναι από τις πιο αντιπροσωπευτικές του Μπράκιτζ, τυπική του ύφους του.
  Υπάρχει ένας υποτυπώδης αφηγηματικός ιστός: ένας άνδρας με το σκύλο του ανεβαίνουν σε ένα χιονισμένο βουνό με έλατα. Δύσκολη ανάβαση, ο άνδρας κάποια στιγμή καταρρέει. Ο σκύλος τρέχει κοντά του.
  Πειραματιζόμενος με τις οπτικές εντυπώσεις, ο σκηνοθέτης με τις ιδιόμορφες τεχνικές του (βάψιμο του φιλμ, ξύσιμο του φιλμ, φορητή κάμερα, γρήγορο κόψιμο, κολάζ, πολλαπλές εκθέσεις του φιλμ, γύρισμα των πλάνων με τη σειρά που προβλέπει το σενάριο κ.ά.) μας παρουσιάζει μια σειρά εικόνες, άλλοτε σταθερές άλλοτε κινούμενες, που έχουν να κάνουν περισσότερο με την αφηρημένη ζωγραφική παρά με την εικονιστική τέχνη. Κάποιες φορές βλέπουμε τον ορειβάτη και το σκύλο του, κάποιες φορές έναν ήλιο σε έκλειψη (το αστέρι ίσως), δένδρα και κλαδιά που η κίνηση της κάμερας και μάλλον και του φακού συχνά τα παραμορφώνει, ενώ ελάχιστες φορές θα ξεδιακρίνουμε κάτι σαν τοπίο, κ.ά.
  Το περίεργο είναι ότι μου άρεσε. Χαλαρά καθισμένος στην ανατομική πολυθρόνα μου παρακολουθούσα σαν σε slideshow τις εικόνες του Μπράκιτζ. Δεν υπήρχε σκόπιμα μουσική στην ταινία του, και έτσι αντιστάθηκα στον πειρασμό να ακούσω παράλληλα κάποιο κομμάτι της Σοφίας Γκουμπαϊντούλινας.
  (Τελικά βλέποντας τις ταινίες όπου το Dogstar γράφεται σαν μια λέξη, έψαξα και βρήκα ότι Dogstar λέγεται στα αμερικάνικα ο Σείριος, το πιο λαμπρό αστέρι μετά τον ήλιο που βρίσκεται στην Μεγάλη Άρκτο, αλλά και ο Προσιών (Prosyon), που βρίσκεται στη Μικρή Άρκτο. To dogstar εδώ λοιπόν λειτουργεί ως επιθετικός προσδιορισμός στον άνθρωπο, στον κυνηγό που είπαμε. Τώρα πώς ακριβώς το εννοεί ο Μπράκιτζ δεν κατάλαβα).
  Μπορείτε να τη δείτε στο youtube.

  Πρελούντια (1995)

  Η μυθολογία, η μουσική η ποίηση και τα οπτικά φαινόμενα αποτελούν πηγή έμπνευσης για τον Μπράκιτζ. Στα «Πρελούντια» προφανώς η επιρροή είναι από τη μουσική.
  Δεκατέσσερα τον αριθμό, διάρκειας γύρω στα δύο λεπτά το καθένα, μοιάζουν περισσότερο με slideshow (φαντάζομαι θα ξαναχρησιμοποιήσω τη μεταφορά), με πίνακες αφηρημένης ζωγραφικής που εμφανίζονται στην οθόνη μόλις δέκατα του δευτερολέπτου, δίνοντάς τους ένα ξέφρενο ρυθμό, prestissimo, για να χρησιμοποιήσουμε κι εμείς ένα μουσικό όρο.
  Υπάρχουν όλα στο youtube, σας δίνουμε τον σύνδεσμο για το πρώτο.

  The way to the shadow garden (1954)

  Στο «Δρόμο προς τον κήπο με τις σκιές», μια εντεκάλεπτη ταινία, ο Μπράκιτζ μας δείχνει το δρόμο που έχει πάρει η ποιητική του.
  Η κάμερα στο χέρι ενός μεθυσμένου περιδιαβαίνει γρήγορα γρήγορα το σπίτι. Όμως όταν εμφανίζεται ο νεαρός σταθεροποιείται. Τον βλέπουμε να ξεντύνεται με χορευτικές κινήσεις. Και μετά;
  Μετά βγάζει τα μάτια του, σαν άλλος Οιδίποδας. Όχι εντελώς, εξακολουθεί να βλέπει, όμως μόνο τις σκιές των αντικειμένων. Βλέπω για πρώτη φορά την εμμονή του Μπράκιτζ με την όραση.

  Richard Wagner, The wonder ring of the Nibelungen (1955)

  Συνήθως η μουσική συνοδεύει την ταινία, όμως εδώ η ταινία είναι που συνοδεύει τη μουσική. Βλέπουμε την λατρεία του Μπράκιτζ για την ταχύτητα, που εδώ δεν εκφράζεται με τη γρήγορη εναλλαγή πλάνων δημιουργώντας έτσι ένα γρήγορο ρυθμό αλλά με την κάμερα που βρίσκεται εν κινήσει με μεγάλη ταχύτητα, μέσα σε ένα τραίνο. Παρατηρεί τα κτήρια της πόλης, αλλά με τέτοια ταχύτητα που δεν τα αποκρυπτογραφεί σαν αντικείμενα αλλά τα βλέπει σαν γεωμετρικά σχήματα, γραμμές και όγκους, καθώς απομακρύνονται γρήγορα το ένα μετά το άλλο. Τόσο η μουσική όσο και η ταινία οδηγούνται σιγά σιγά σε ένα κρεσέντο. Δέστε τη στο youtube.

  Mothlight (1963)

  Το φως του σκόρου είναι η μετάφραση της τρίλεπτης αυτής πειραματικής ταινίας, στο ίδιο ύφος του «Dogstar man» του οποίου είχε ήδη γυρίσει το πρώτο μέρος. Να μην αντιγράψω την τεχνική, μπορείτε να τη διαβάσετε στο σύνδεσμο. Θα πω μόνο ότι χρησιμοποίησε φτερά σκώρων και δεν χρησιμοποίησε κάμερα. Αλλά καθώς «Μια εικόνα χίλιες λέξεις», δέστε την καλύτερα στο youtube.

  Επειδή οι υποχρεώσεις είναι πολλές, και αν και θέλω να δω και άλλες ταινίες του Μπράκιτζ δεν είμαι σίγουρος αν θα τα καταφέρω, λέω να αναρτήσω αυτά εδώ που έγραψα και να συμπληρώνω σιγά σιγά, αναρτώντας αργότερα το ίδιο αρχείο συμπληρωμένο. Όμως τον Μπράκιτζ είναι καλύτερα να τον δείτε παρά να διαβάσετε γι’ αυτόν. Εδώ είναι ένας σύνδεσμος του youtube όπου υπάρχουν οι περισσότερες ταινίες του.


Stan Brakhage, Interim (1952)


Stan Brakhage, Interim (1952)



  Ο φίλος μου ο Μάκης ο Μωραΐτης μου συνέστησε να δω δυο ταινίες, «Το γιο του Σαούλ» και «Το άλογο του Τορίνο», και ένα σκηνοθέτη, τον Stan Brakhage (Μπράκιτζ). Πειραματικός, έψαξα στη βικιπαίδεια και βρήκα αρκετά ενδιαφέροντα στο βιογραφικό του. Κάποιοι πειραματισμοί του έγιναν μετά κοινός τόπος, όπως π.χ. η κρατημένη στο χέρι κάμερα, το γρήγορο κόψιμο και η λήψη των σκηνών με τη σειρά που είναι στο σενάριο. Άλλοι πειραματισμοί του είναι η πολλαπλή έκθεση, η επίθεση δηλαδή λήψεων της ίδιας εικόνας με διαφορετική έκθεση στο φωτισμό κ.ά. και το βάψιμο του φιλμ. Αποφάσισα λοιπόν να δω οπωσδήποτε δυο ταινίες του, χωρίς αυτό να αποκλείει βέβαια ότι θα δω και άλλες.
  Το «Interim», η πρώτη του ταινία, 24 λεπτών, την οποία γύρισε όταν ήταν μόλις δεκαεννιά χρονών, δεν έχει ακραίους πειραματισμούς. Ακολουθεί όμως την κινηματογραφική λογική μέχρι τα έσχατα, με το να απουσιάζει εντελώς ο λόγος των ηρώων σε μια κατά τα άλλα κλασική αφήγηση. Τις ελάχιστες φορές που τους βλέπουμε να μιλάμε δεν ακούμε τα λόγια τους, όχι λόγω απόστασης αλλά από σκηνοθετική επιλογή. Στην ταινία ακούγονται μόνο οι φυσικοί ήχοι και η μουσική επένδυση. (Το διάβασα αργότερα, η μουσική είναι του John Cage. Θυμάμαι φοιτητής που μου άρεσε και άκουγα συχνά το Variation II. Το ξαναβρίσκω στο youtube. Επίσης και κάποιες συνθέσεις του για κρουστά. Εδώ ένα δείγμα. Όμως, ξανακοιτάζοντας την ταινία από την αρχή, βλέπω το musical score να αποδίδεται σε έναν J. Tenney. Ίσως να μην είναι δική του η μουσική και απλώς να επένδυσε με μουσική του John Cage).
  Η αφήγηση κλασική, όπως και η επιλογή των ηρώων: Ένας άνδρας και μια γυναίκα, όπως γίνεται συχνά στα έργα. Δυο άνδρες μαζί όπως «Στο πέρασμα του χρόνου» (Βιμ Βέντερς) ή δυο γυναίκες «Θέλμα και Λουίζ» (Ridley Scott) είναι η εξαίρεση, όχι ο κανόνας. Επίσης όταν βλέπουμε δυο παιδάκια, σχεδόν πάντα το ένα είναι αγοράκι και το άλλο κοριτσάκι, όπως π.χ. στη «Σιωπή» του Μοχσέν Μαχμαλμπάφ.
  Καθώς οι πληροφορίες που δίνονται είναι ελάχιστες, έχω την ελευθερία να ανασυστήσω την ιστορία τους με βάση το κινηματογραφικό υλικό.
  Μια κοπέλα και ένας νεαρός πλησιάζουν τις γραμμές ενός τρένου, ανεξάρτητα ο ένας από τον άλλο. Η κοπέλα τον πλησιάζει. Δεν είναι σταθμός, το τραίνο δεν πρόκειται να σταματήσει. Μήπως σκοπεύουν να φουντάρουν μπροστά στις ράγες, όπως η Άννα Καρένινα;
  Έρχεται το τραίνο, πολλά τα βαγόνια, κάνει πολύ ώρα να προσπεράσει. Κοιτάζονται, χαμογελούν, και συνεχίζουν μαζί να περιδιαβαίνουν τον γύρω χώρο. Πιάνει βροχή. Μια καμπίνα βρίσκεται εκεί κοντά, τρέχουν να προφυλαχθούν. Κάθονται σε ένα πάγκο. Η κοπέλα βγάζει τη βρεγμένη μπλούζα της και σκουπίζεται. Κοιτάζονται. Αγκαλιάζονται. Φιλούνται παθιασμένα. Τα διαδοχικά πλάνα υποδηλώνουν ότι το φιλί κράτησε παραπάνω από τα 85 δευτερόλεπτα που το βλέπουμε στην οθόνη.
  Η αφηγηματική αναμονή είναι ότι μετά θα κάνουν έρωτα.
  Τίποτα τέτοιο. Η βροχή σταματάει και φεύγουν, πάλι μαζί. Σταματάνε πάλι μπροστά στις γραμμές του τραίνου. Δεν ανταλλάσσουν τηλέφωνα, διευθύνσεις. Το αγόρι μάλλον τη συνοδεύει. Το κορίτσι περνάει μια διαχωριστική μπάρα. Ακουμπάει πάνω της και τον κοιτάζει. Αυτός αφηρημένος κοιτάζει αλλού. Αυτή προχωράει μέσα στις γραμμές όμως έρχεται ένα τραίνο (είναι πολλές γραμμές). Σταματάει περιμένοντας να προσπεράσει. Γυρνάει και τον κοιτάζει καθώς  απομακρύνεται, μέχρι που ανεβαίνει τη γέφυρα και χάνεται. Σε μερικά γκρο πλαν ο σκηνοθέτης καταγράφει τα συναισθήματά της.
  Μα τι μ@λ@κ@ς θεέ μου, ένα τόσο όμορφο κορίτσι που τον ήθελε!!!
  Όμως για τα προβλήματα και τις δυσκολίες στις διαπροσωπικές σχέσεις μιλάει καλύτερα ο Τζια Τζαν Κε. Παίζεται τώρα η ταινία του «Οι στάχτες μιας αγάπης».
  Ο Μπράκιτζ προτιμά να βλέπει τους ήρωές του από μακριά. Τον ενδιαφέρει περισσότερο η ποιητική του τοπίου, ιδιαίτερα ο χώρος δίπλα στις ράγες με τις κανονικές γεωμετρικές γραμμές της γέφυρας και των υποστηριγμάτων της. Δεν τους εξαφανίζει όμως στο βάθος όπως γίνεται στις τοπιογραφίες, τους κρατάει σε λογική απόσταση από την κάμερα.
  Θα συνεχίσουμε με κάποιες εντελώς πειραματικές.
 


Bela Tarr, Το άλογο του Τορίνου (2011)




  Σε voice over στην αρχή της ταινίας σε μαύρη οθόνη ακούμε ένα επεισόδιο από τη ζωή του Νίτσε. Αγαπημένος μου συγγραφέας στα εφηβικά μου χρόνια, μου ήταν γνωστό καθώς είχα διαβάσει δυο βιογραφίες του. Ένας αμαξάς κτυπούσε το άλογό του μετά μανίας γιατί, πεισματάρικο σαν γάιδαρος, αρνιόταν να προχωρήσει. Ο Νίτσε έτρεξε και το αγκάλιασε κλαίγοντας.
  Αυτό ήταν. Μετά από αυτό το περιστατικό ο Νίτσε βυθίστηκε σε πνευματικό σκοτάδι, για δέκα ολόκληρα χρόνια μέχρι το θάνατό του.
  Το «Άλογο του Τορίνου» μου θύμισε την ταινία του ιρανού Αμίρ Ναντερί «Νερό, άνεμος, σκόνη» (1989), η οποία αποτέλεσε τη δεύτερη πηγή έμπνευσής μου μετά το «Five-dedicated to Ozu» για το τετράλεπτο φιλμάκι μου «Five-dedicated to Kiarostami». Το έργο αυτό με είχε εντυπωσιάσει και ήθελα πάντα να το ξαναδώ. Τώρα δόθηκε η ευκαιρία. Το ξαναείδα καπάκι μετά το «Άλογο του Τορίνου».
  Δίπλα στους δυο κύριους χαρακτήρες, τον αμαξά και την κόρη του, στέκουν ισότιμα το πεισματάρικο άλογο που αρνείται να ξεκινήσει ενώ αργότερα αρνείται να φάει και να πιει νερό, ο άνεμος που δεν λέει να σταματήσει όπως η βροχή στο Μακόντο, και η μινιμαλιστική μουσική με το καταθλιπτικό επαναλαμβανόμενο μοτίβο.
  Οι περισσότερες λήψεις είναι μέσα στο σπίτι του αμαξά. Οι πατάτες είναι η μοναδική τροφή που βλέπουμε να μαγειρεύεται και να σερβίρεται. Ο αμαξάς τις τρώει πριν καλά καλά προλάβουν να κρυώσουν. Μόνο δυο φορές βλέπουμε να διαταράσσεται η μοναξιά τους. Την πρώτη έρχεται κάποιος φίλος για να αγοράσει ποτό. Κάθεται μαζί του στο τραπέζι και αρχίζει μια ατέλειωτη φιλοσοφική τιράδα α λα Νίτσε. Η δεύτερη όταν κάποιοι τσιγγάνοι σταματάνε για να πάρουν νερό από το πηγάδι. Ο αμαξάς τους διώχνει. Ένας τους αφήνει ένα βιβλίο στην κόρη για πληρωμή. Την ακούμε να το διαβάζει συλλαβιστά. Ίσως είναι η Αγία Γραφή.
  Και εδώ πάλι θυμήθηκα τη «Μελαγχολία» του Τρίερ. Σ’ αυτήν, η επικείμενη καταστροφή συντελείται ακαριαία, με τον αστεροειδή να πέφτει πάνω στη γη. Εδώ η καταστροφή συντελείται σταδιακά. Πρώτα η φοβερή ανεμοθύελλα. Στη συνέχεια βλέπουν ότι ξαφνικά η στάθμη του πηγαδιού έχει κατέβει σχεδόν μέχρι τον πάτο. Μετά η λάμπα, παρόλο που είναι γεμάτη με πετρέλαιο, δεν ανάβει. Τελειώνει μήπως το οξυγόνο;
  Κάθονται στο τραπέζι. Η κόρη δεν τρώει. Ο πατέρας την προτρέπει να φάει. Αυτή αρνείται. Θυμόμαστε, είχε προηγηθεί το άλογο. Σταματάει και αυτός να τρώει. Παραιτημένοι και οι δυο. Είναι το τελευταίο πλάνο του έργου, από το οποίο πήρα το frame για την ανάρτηση.
  Τα μεγάλα πλάνα (μόλις 30 τον αριθμό διαβάζω στη βικιπαίδεια), συχνά φωτογραφικά με την κάμερα άλλες φορές να μένει ακίνητη και άλλες φορές πάλι να απομακρύνεται ή να πλησιάζει τα πρόσωπα, είναι το χαρακτηριστικό της ποιητικής του Μπέλα Ταρ. Η απαισιοδοξία είναι διάχυτη. -Καταθλιπτική ταινία, σχολίασε κάποια στο «Σχολείο του σινεμά». Και βέβαια εξαιρετική, πολυβραβευμένη άλλωστε.
  Κι αυτήν μου τη συνέστησε ο Μάκης ο Μωραΐτης.

László Nemes, Son of Saul (2015)




  Εξαιρετική πολυβραβευμένη ταινία, η πρώτη του Νέμες, ο οποίος μέχρι τότε εργαζόταν ως βοηθός σκηνοθέτη.
  Η πλοκή διαδραματίζεται στο Άουσβιτς. Οι Γερμανοί, μας πληροφορεί η ταινία, επέλεγαν από τους κρατούμενους μια ομάδα διαχειριστών με αρμοδιότητες εποπτείας πάνω στους υπόλοιπους κρατούμενους. Σκληρή δουλειά, ξέφευγαν προσωρινά από τον θάλαμο των αερίων, όμως μετά από κάποιους μήνες τους εκτελούσαν κι αυτούς.
  Ένας από τους κρατούμενους που είχαν κλεισθεί στο θάλαμο των αερίων, ένα νεαρό παιδί, ανέπνεε ακόμη όταν έβγαζαν έξω τα πτώματα. Φυσικά δεν υπήρχε ελπίδα να επιβιώσει. Ο Σαούλ έβαλε ως στόχο να δώσει στο πτώμα του μια κανονική ταφή. Έπρεπε να βρει ένα ραβίνο, να δραπετεύσουν και να το πάρει μαζί του.
  Όλη η πλοκή στηρίζεται στις προσπάθειές του, κάθε άλλο παρά εύκολες, κατά τη διάρκεια των οποίων βλέπουμε τα φρικιαστικά που συνέβαιναν στο στρατόπεδο. Τελικά θα τα καταφέρει να το σκάσει μαζί με μια άλλη ομάδα κρατουμένων. Όμως ο ραβίνος που πήρε μαζί του είναι ψευτοραβίνος, δεν ξέρει τις προσευχές που πρέπει να πει για το παιδί. Εξάλλου δεν προλαβαίνουν να ανοίξουν τον λάκκο για να τον θάψουν (το έχει μέσα σε ένα σακί), οι Γερμανοί βρίσκονται στο κατόπιν τους. Διασχίζουν το ποτάμι. Το πτώμα παρασύρεται από τα νερά. Καταφεύγουν σε μια καλύβα. Όμως οι Γερμανοί τους εντοπίζουν. Εμείς ακούμε μόνο τους πυροβολισμούς.
  Η κάμερα του Νέμες παρακολουθεί σε μεγάλα πλάνα τον Σαούλ να διασχίζει τους σκοτεινούς διαδρόμους του στρατοπέδου εντείνοντας το σασπένς, αφού δίνουν την αίσθηση ότι παρακολουθούμε αδιάλειπτα τις προσπάθειες του Σαούλ, χωρίς αφηγηματικά κενά. Να ευχαριστήσω τον φίλο μου τον Μάκη τον Μωραΐτη που μου συνέστησε να τη δω.  

Παναγιώτα Μπλέτα, Απορίες της επανάστασης


Παναγιώτα Μπλέτα, Απορίες της επανάστασης, Αττικός 2018, σελ. 72


Η παρακάτω βιβλιοκριτική δημοσιεύτηκε στο Λέξημα

Εξαιρετικά μικρά δοκίμια πάνω στη σύγχρονη κοινωνικοπολιτική πραγματικότητα και τον σημερινό άνθρωπο

  Μετά την «Ηθική της δημοκρατίας» η Παναγιώτα Μπλέτα μας παρουσιάζει το καινούριο της  βιβλίο που έχει τίτλο «Απορίες της επανάστασης». «Το μικρό είναι όμορφο» είναι ένα μότο του οικολογικού κινήματος, και η Μπλέτα το ακολουθεί, τόσο στα ποιήματά της όσο και στα δοκίμια αυτού του βιβλίου, δοκίμια μπονζάι που δεν ξεπερνούν τη μια σελίδα, ενώ το ημισέλιδο είναι η πιο συνηθισμένη έκτασή τους.
  Μήπως πρέπει να πάψουμε να τρέφουμε αυταπάτες για τη δημοκρατία, την «ανήθικη» δημοκρατία όπως τη ζούμε σήμερα (κι άλλος στη φυλακή, αλλά αυτοί που είναι έξω είναι πολύ περισσότεροι); Μήπως η επανάσταση θα ήταν η καλύτερη λύση, καλύτερη από τους βαρβάρους που, έτσι όπως πάμε, δεν θα αργήσουν να κατακλύσουν τη χώρα μας; Η Μπλέτα δεν είναι και τόσο σίγουρη:
  «Η επανάσταση πρέπει να έχει νου, να σκέπτεται πόσες παραχωρήσει θα κάνει στη δημαγωγία, που οδηγεί στην χωρίς κατεύθυνση, χωρίς στόχο αναρχία. Αλλιώς θα ζητά οδηγό πριν καν ξεκινήσει. Κι αόρατοι δεσπότες καραδοκούν πολλοί. Γνωστές είναι οι δυνάμεις που βάζουν τα διλήμματα. Αυτές που κάνουν υπολογισμούς πάνω στη συναδέλφωση και την αλληλεγγύη των λαών» (σελ. 24).
  Η «απορία» εκφράζεται και υφολογικά σ’ αυτά τα μίνι δοκίμια, με το ερωτηματικό να κυριαρχεί επί της τελείας. Επιλέξαμε ένα πολύ μικρό στο οποίο η τελεία απουσιάζει εντελώς και όλες οι περίοδοι τελειώνουν σε ερωτηματικό. Έχει τίτλο «Ασύνδετη ζωή».
  «Πώς να πραγματωθεί ο εαυτός σου, όταν η αδιαφορία σου εμπιστεύεται τα όργανα του πεπρωμένου; Όταν ο φόβος σου έχει χάσει το αντικείμενό του; Όταν η αγωνία σου δεν είναι το αντίκρισμα της σκέψης σου; Όταν η ανάγκη του καθημερινού ψωμιού σε κάνει να σωπαίνεις; Όταν η αγωνία σου βρίσκεται αντιμέτωπη με την ελευθερία σου; Όταν ασύνδετη είναι η ζωή σου;» (σελ. 36).
  Οι παραινετικές προστακτικές συναντώνται επίσης αρκετά συχνά.
  «Σήκωσε την αλήθεια σου στα πόδια της, δώσε της νερό, τροφή απ’ τη συνείδησή σου. Δώσε της δρόμο για να περπατήσει. Δώσε της σπόρο να γεννήσει» (σελ. 46).
  Αυτές οι συχνές αποστροφές στον αναγνώστη που έχουν σαν στόχο να τον ταρακουνήσουν δίνουν μια ιδιαίτερη ποιότητα στα δοκίμια αυτά.
  Ένα άλλο υφολογικό στοιχείο είναι η υπογράμμιση με έντονα γράμματα κεντρικών σημείων του νοήματος. Συχνά έχουν αποφθεγματικό χαρακτήρα, όπως:
  «Κι ο Θεός ένας μεθυσμένος ποιητής ήταν, όταν έφτιαχνε τον κόσμο» (σελ. 10).
  Γι’ αυτό και αμφιβάλλω αν εποίησε τα πάντα εν σοφία.
  Όμως ας δώσουμε και δείγματα του στοχασμού, και όχι μόνο του ύφους.
  «Κατανάλωση λέγεται η ευκολία να υποδουλώνεσαι» (σελ. 49).
  Ιδιαίτερα όταν αυτή γίνεται με δανεικά λεφτά.
  «Απειλή είναι το κατεστημένο που σκοτώνει τη Δημοκρατία με ειρηνικούς τρόπους»  (σελ. 9).
  Δυστυχώς. Και όχι πάντα με ειρηνικούς τρόπους, ακόμη πιο δυστυχώς.
  «Το δίκαιο δεν δέχεται συμψηφισμό. Το νερό δεν ανήκει στο κέρδος. Το νερό ανήκει στη γη» (σελ. 29).
  Δήλωσα το πηγάδι που έχω στο πατρικό μου στο χωριό σε κάποια κρατική υπηρεσία, κάτι που ήταν υποχρεωτικό. Μπορώ να ποτίζω τα δένδρα του περβολιού μου μέχρι το 2023. Μετά πρέπει να ζητήσω άδεια. Αν δεν μου δώσουν, θα ξεραθούν. Μπορεί να μου δώσουν, εφόσον το πληρώσω. Μπορεί όχι το 2023, αλλά πιθανόν το 2033. Το δικό μου νερό, του νερό του πηγαδιού που άνοιξε ο πατέρας μου.
  «Και ποια είναι η ελεύθερη μόρφωση όταν υπάρχει διευθυντήριο ιδεών;» (σελ. 38).
  Μα η αυτομόρφωση, όπου είσαι ελεύθερος να επιλέξεις, αν έχεις το ανάστημα να αντισταθείς στις επιρροές αυτού του διευθυντηρίου.
  «Ο φόβος είναι η αυτοκτονία της επανάστασης» (σελ. 41).
  Άραγε το έχουμε χωνέψει ότι «Τους Λαιστρυγόνας και τους Κύκλωπας, τον άγριο Ποσειδώνα δεν θα συναντήσεις…»; (Αρχίζω να σχολιάζω κι εγώ με ερωτηματικά).
  Μικρό το δέμας αλλά εξαιρετικά βαθυστόχαστα τα δοκίμια αυτά. Ευχόμαστε να είναι καλοτάξιδα.

  Μπάμπης Δερμιτζάκης