Book review, movie criticism

Saturday, December 1, 2018

Mark Herman, The boy in the striped pyjamas (Το αγόρι πίσω από το συρματόπλεγμα, 2008)


Mark Herman, The boy in the striped pyjamas (Το αγόρι πίσω από το συρματόπλεγμα, 2008)


  Την περίπτωση τη διάβασα στα πεταχτά: ο γιος του διοικητή ενός στρατοπέδου συγκέντρωσης έπαιζε με τα παιδιά του στρατοπέδου, και όταν τα μάζεψαν για τα κρεματόρια ήταν κι αυτό μέσα.
  Μου φάνηκε υπερβολικό, αλλά δεν το έψαξα. Βλέποντας την ταινία, και μη βλέποντας το γνωστό «βασισμένη σε αληθινή ιστορία», κατάλαβα ότι αυτό που είχα διαβάσει ήταν το στόρι της ταινίας.
  Το οκτάχρονο αγοράκι νοιώθει μοναξιά στην ερημιά που πήγαν. Χωρίς φίλους, θα δει ένα αγοράκι πίσω από τα συρματοπλέγματα. Θα πιάσει φιλίες μαζί του και θα του φέρνει τρόφιμα. Έχουν την ίδια ηλικία. Κάποια στιγμή θα παίξουν και ντάμα. Το εβραιάκι του λέει ποια πούλια να κινήσει κάθε φορά που έρχεται η σειρά του.
  Κάποια στιγμή το εβραιάκι χάνει τον πατέρα του. Κάπου τους πήγαν για δουλειά και δεν ξαναγύρισε. Κανένα τους δεν ξέρει τι είναι στην πραγματικότητα αυτό το στρατόπεδο εργασίας. Το γερμανάκι, που θέλει να γίνει εξερευνητής, θα προθυμοποιηθεί να ψάξει μαζί του να τον βρουν. Πώς όμως θα μπει απαρατήρητο στο στρατόπεδο; Ζητά από το εβραιάκι να του φέρει ρούχα, αυτά που νόμιζε στην αρχή ότι είναι πιζάμες. Με ένα φτυάρι θα σκάψει κάτω από το συρματόπλεγμα και θα περάσει μέσα. Όμως έπεσε στην πιο ακατάλληλη στιγμή, τότε που τους μάζευαν για τα κρεματόρια. Οι γονείς του, τρελαμένοι από την αγωνία που δεν τον βρίσκουν, όταν βλέπουν τα ρούχα του μπροστά στο συρματόπλεγμα καταλαβαίνουν τι έχει συμβεί. Είναι αργά να προλάβει ο πατέρας.
  Η πιο αθώα και πιο υγιής ηθικά ηλικία είναι η πρώτη παιδική. Η δωδεκάχρονη αδελφή, με την επιρροή του παιδαγωγού της, θα κρεμάσει ναζιστικές αφίσες στο δωμάτιό της. Το αγοράκι είναι στενοχωρημένο που ο παιδαγωγός τους του απαγορεύει να διαβάζει μυθιστορήματα, πρέπει να μάθει την πρόσφατη ιστορία της Γερμανίας.  
  Όμως κάποιοι μεγάλοι έχουν αντιρρήσεις για τις χιτλερικές μεθόδους για την δημιουργία του χιλιόχρονου ράιχ. Ο ανθυπολοχαγός, φανατικός ναζιστής, θα σταλεί στο μέτωπο γιατί δεν ενημέρωσε ότι ο πατέρας του, που δεν συμμεριζόταν τα αισθήματά του για τον ναζισμό, έφυγε για την Ελβετία πριν από τέσσερα χρόνια. Η γυναίκα του διοικητή θα φρικιάσει όταν ανακαλύψει ποια είναι η αποστολή του άντρα της και τι είναι στην πραγματικότητα αυτό το στρατόπεδο εργασίας, και θα απαιτήσει να πάρει τα παιδιά της να φύγουν, δεν είναι το καλύτερο μέρος για να μεγαλώσουν, και αυτός θα συγκατατεθεί. Όσο για τη μητέρα του, αντιναζίστρια, θα σκοτωθεί σε ένα βομβαρδισμό. Η γυναίκα του θα σχολιάσει ειρωνικά το γεγονός ότι ο ανθυπολοχαγός έφυγε για το μέτωπο εξαιτίας του αντιναζιστή πατέρα του ενώ ο ίδιος, αν και η μητέρα του ήταν αντιναζίστρια, πήρε μια τόσο σημαντική θέση.
  Η φιλική σχέση που αναπτύσσουν τα δυο μικρά παιδάκια καταλαμβάνει το μεγαλύτερο μέρος της ταινίας και κυριολεκτικά καθηλώνει τον θεατή. Ένα μήνυμα ανθρωπιάς (να αγαπάς τον άνθρωπο) και ανθρωπισμού (να τοποθετείς τον άνθρωπο πάνω από όλα, των ιδεολογιών μη εξαιρουμένων), αυτό είναι το μήνυμα που μας δίνει η ταινία.

Αρχοντούλα Διαβάτη, Κινητή γιορτή


Αρχοντούλα Διαβάτη, Κινητή γιορτή, Θεσσαλονίκη 2018, Νησίδες, σελ. 83


Η παρακάτω βιβλιοκριτική δημοσιεύτηκε στο Λέξημα

Μικρά κείμενα με μια πλατιά θεματική

  Υπάρχουν συγγραφείς που αρέσκονται στη μικρή φόρμα, όπως διηγηματογράφοι στη φόρμα bonzai. Ξέρω τρεις, τον Κώστα Μαυρουδή, την Παναγιώτα Μπλέτα και την Αρχοντούλα Διαβάτη. Ο Κώστας φωτογραφίζει σχολιάζοντας, η Παναγιώτα δοκιμιογραφεί, και η Αρχοντούλα θυμάται και σχολιάζει, και οι τρεις τους κείμενα της μιας περίπου σελίδας.
  Έχουμε ξαναγράψει για την Αρχοντούλα, για άλλα πέντε βιβλία της. Σειρά έχει σήμερα η «Κινητή γιορτή».
  Λέω συχνά ότι το παιχνίδι σήμερα παίζεται στο διαδίκτυο, αλλά δεν είμαι και τόσο σίγουρος. Τα περισσότερα από τα κείμενα αυτά που πρωτοδημοσιεύτηκαν στα ηλεκτρονικά περιοδικά Fractal και Φρέαρ τα πρωτοδιαβάζω εδώ. Ίσως γιατί στο διαδίκτυο αναζητώ κυρίως πληροφοριακό υλικό και όχι λογοτεχνία. Κυρίως· γιατί υπάρχει και το Gutenberg project, το Scribd, κ.ά. από όπου βρίσκω λογοτεχνικά έργα που με ενδιαφέρουν. Στο Scribd έχω αναρτήσει και δικά μου.
  Κάποια από τα κείμενα είναι αυτοβιογραφικά, ή έστω οιονεί αυτοβιογραφικά. Η Αρχοντούλα ανακαλεί γεγονότα και επεισόδια από το παρελθόν και τα σχολιάζει. Το «Εσείς καλά;» είναι από τα πιο χαρακτηριστικά. Παλιά, λέει, κοίταζες τις υπογραμμίσεις σου και τα σχόλια στα περιθώρια των βιβλίων και θυμόσουνα… «Τώρα το φέισμπουκ μόνο σου λέει -εν τη μεγαθυμία του- τι έκανες, τι σκεφτόσουν, τι διάβαζες, τι φωτογράφιζες πέρσι και πρόπερσι. Κι είναι ίσως από τις λίγες φωνές που σε ρωτούν τι σκέφτεσαι, σαν να ’σαστε ερωτευμένοι» (σελ. 29).  
  Πολύ ωραίο δεν είναι;
  Κάποια άλλα κείμενα είναι ημερολογιακά. Εδώ καταγράφει εντελώς πρόσφατα γεγονότα όπως γιορτές, συναντήσεις με φίλους, κ.ά.
  Υπάρχουν ακόμη κείμενα ταξιδιωτικά. Εδώ καταγράφονται εντυπώσεις από ταξίδια διακοπών και οδοιπορικά, όπως το «Κalymnos by night» και «Αγάπης αγώνας άγονος».
  Υπάρχουν επίσης και μίνι διηγήματα σε κάποια από τα οποία η Διαβάτη μιλάει τριτοπρόσωπα, και καμιά φορά και με την περσόνα ενός άνδρα.   Σε τριτοπρόσωπη αφήγηση είναι η «Περσόνα», το πρώτο κείμενο της συλλογής, ένα δισέλιδο διήγημα, που έχει σαν θέμα τη μοναξιά και την ανάγκη για επικοινωνία.
  Στο «Η ασπίδα ή Μετά την Ιζαμπέλα Μολνάρ» μιλάει κυρίως για την αγωνία μιας μάνας που η κόρη της αργεί να επιστρέψει και το κινητό της είναι κλειστό. Τουλάχιστον οι σημερινές μανάδες καθησυχάζονται με τα κινητά, ενώ οι δικές μας ήταν όλο αγωνία.
  -Μα τι διάολο ανησυχείς ρε μάνα; -Όταν θα μεγαλώσεις και κάνεις παιδί θα καταλάβεις (ήμουν το μόνο παιδί από τη μάνα μου, από τον πατέρα μου έχω έναν αδελφό).
  Είχε δίκιο. Μεγάλωσα και κατάλαβα.
  Το «Νέα ήθη» αναφέρεται στα κινητά. «Καθισμένος μου αρέσει να παρατηρώ… Τις κοπέλες, για παράδειγμα… παίρνουν στα χέρια τους μόλις βρουν θέση, καθιστές ή όρθιες, το κινητό τους, σαν το μωρό τους που πρέπει να το φροντίσουν, να το θηλάσουν, όταν δεν δίνουν καλωδιωμένες αναφορά, φωναχτά για το πού πήγαν, πού θα πάνε και τι σκέφτονται, στους φίλους, στην άλλη γραμμή… και μόνο οι μεγαλύτεροι, όχι, αυτοί έχουν έτοιμη βολική την εκλογίκευση, δεν τους ενδιαφέρει η τεχνολογία, δεν αγαπούν τα κοινωνικά δίκτυα, προτιμούν σχέσεις πρόσωπο με πρόσωπο. Είναι που έχουν χάσει το τρένο της τεχνολογίας, δεν θέλουν να προσπαθήσουν, δεν θέλουν δύσκολες προσαρμογές» (σελ. 48).
  Έχω δυο τέτοιους φίλους. Δυστυχώς στην ηλικία μας είναι πάρα πολλοί.
  Υπάρχουν τέλος κείμενα που αναφέρονται σε βιβλία και συγγραφείς. Τα βιβλία αυτά είναι λογοτεχνικά, φιλοσοφικά, δοκιμιακά, κ.λπ. Πολλά από αυτά τα βιβλία τα έχω διαβάσει και εγώ, και για αρκετά έχω γράψει. Όμως τα κείμενα της Διαβάτη δεν είναι βιβλιοκριτικές με την αυστηρή έννοια, είναι ιμπρεσιονιστικά και όχι κυβιστικά, γράφει τις  εντυπώσεις της γι’ αυτά, δεν τα ανατέμνει όπως κάνει μια αυστηρή βιβλιοκριτική. Παρεμπιπτόντως οι δικές μου βιβλιοκριτικές βρίσκονται κάπου ενδιάμεσα. Θα αναφερθώ πιο διεξοδικά σ’ αυτά, εν είδη διαλόγου.
  «Το τέλος της μικρής μας πόλης» είναι η δική της συμμετοχή σε ένα αφιέρωμα για τον Μάρκο Μέσκο (Θέματα Λογοτεχνίας, τεύχος 55, Δεκέμβριος 2016). Θυμάται τη γνωριμία της με τον ποιητή, αλλά σχολιάζει και αυτή τα πεζογραφήματά του και όχι τα ποιήματά του, όπως κι εγώ στη δική μου συμμετοχή σε ανάλογο αφιέρωμα (Πάροδος, τεύχος 28, Μάιος 2009), που έχει τίτλο «Μάρκος Μέσκος, τα πεζογραφήματα της νοσταλγίας». 
  Στο «Πότε στο μαύρο, πότε στο λευκό» μιλάει για τη «Φανταστική περιπέτεια» του Αλέξανδρου Κοτζιά, για τον οποίο έχω γράψει κι εγώ: «Το πεζογραφικό έργο του Αλέξανδρου Κοτζιά». Επίσης έχω γράψει κι εγώ για τον «Φύλακα στη σίκαλη». Δεν ήξερα ότι η Τζένη Μαστοράκη το ξαναμετάφρασε.  
  Τη «Σιδερένια φτέρνα» του Τζακ Λόντον δεν την έχω διαβάσει. Όμως θα αναφερθώ στο κείμενο που αναφέρεται σ’ αυτήν γιατί είναι εξαιρετικά πρωτότυπο. Γιατί είναι πρωτότυπο; Το λέει ο τίτλος: «Γράμμα σ’ ένα λογοτεχνικό ήρωα».
  Θα ήθελα να το διαβάσω κι εγώ, όμως τι να πρωτοδιαβάσεις. Του Λόντον έχω διαβάσει μόνο τον «Θαλασσόλυκο».
  Στο «Αγάπη για ποιον» η Αρχοντούλα μιλάει για το βιβλίο του Μπρεχτ «Ιστορίες του κυρίου Κόινερ» που συζήτησε η «μικρή συντροφιά της Κυριακής». Σ’ αυτή τη συντροφιά «Κάποιος μίλησε για το Ρίζωμα, το βιβλίο όπου η φιλόσοφος Σιμόν Βέιλ… δεν υπερθεματίζει υπέρ της επανάστασης και μάλιστα νοιώθει φρίκη για τις συλλογικότητες, συσχετίζοντάς τις με τον μοντέρνο ολοκληρωτισμό…».
  Δεν την ξέρω, αλλά μου κίνησε το ενδιαφέρον.
  Κάποιοι από τη συντροφιά αναφέρθηκαν και σε ταινίες, όπως «Το τελευταίο σημείωμα» και το «Μυστικό συστατικό», ταινίες που έχω δει, και στο αφιέρωμα στην Ίλντικο Ενιέντι, της οποίας έχω δει τις ταινίες «Η ψυχή και το σώμα» και «Ο εικοστός μου αιώνας». Έχω γράψει γι’ αυτές καθώς τώρα πια πατάω με το ένα πόδι στη λογοτεχνία και με το άλλο στον κινηματογράφο. Μάλιστα έχω δημοσιογραφική ταυτότητα, και τις δυο πρώτες ταινίες τις είδα στη δημοσιογραφική προβολή.
  Στο «Ξαναδιαβάζοντας τον Καμύ» η Αρχοντούλα αναφέρεται στον «Ξένο». Εγώ διάβασα κάποια του Καμύ τώρα τελευταία, και ξαναδιάβασα τον «Ξένο», το μόνο του βιβλίο που είχα διαβάσει μέχρι τότε. Ο «Ξένος» μου άρεσε, τα άλλα όχι. Ο Καμύ είναι, όπως θα έλεγε και ο Κουμανταρέας, ένας συγγραφέας «που δεν μου πάει».     
  Σε αρκετά βέβαια από τα κείμενα αυτά υπάρχει μια σύμφυρση των κατηγοριών στις οποίες επιχειρήσαμε να τα χωρίσουμε. Για παράδειγμα το «Σέλφι» είναι διήγημα και ταξιδιωτικό. Εδώ με ελαφρά ειρωνεία η Διαβάτη σχολιάζει την επιστροφή από τις διακοπές: «…και θα γυρίσουν στριμωγμένοι στην κοινή τους μεγάλη σακαράκα με υπερδιπλάσια τα μπαγκάζια στο γυρισμό, από δώρα και αγορές, θα περάσουν τις φωτογραφίες στο κομπιούτερ, μαυρισμένοι, δυο κιλά βαρύτεροι, έτοιμοι να απαντήσουν χαμογελώντας στην επίμαχη ερώτηση, ναι, ονειρεμένα πέρασαν και φέτος. Και του χρόνου» (σελ. 13).   
  Παρεμπιπτόντως το ταξίδι αναφέρεται στην πατρίδα μου την Κρήτη, αν και την δυτική (εγώ είμαι από την ανατολική). Πάντως κακά κάνανε που ήπιανε ουζάκια και όχι το εθνικό μας ποτό, τη ρακή.
  Στο «Christmas Carol», διήγημα με έντονο αυτοβιογραφικό χαρακτήρα, η Διαβάτη πριν μιλήσει για το βιβλίο που μαζεύτηκε να σχολιάσει η παρέα, μιλάει για τις αναμνήσεις της και τους συνειρμούς που της δημιουργούνται καθώς πηγαίνει στον τόπο συνάντησής τους. Δεν πρόκειται για παρεκβάσεις, γιατί οι «παρεκβάσεις» είναι ισότιμες με το κύριο θέμα. Το σχόλιο για την «Ιστορία ενός απλού ανθρώπου» του Γιόζεφ Ροτ στέκει ισότιμα με το περιεχόμενο της δεύτερης παραγράφου, αναμνήσεις από τα Χριστούγεννα που δίνει και τον τίτλο στο κείμενο.
  Υπάρχουν αρκετές παρεκβάσεις σε πάρα πολλά κείμενα της Διαβάτη, τα οποία γράφει θα έλεγε κανείς συνειρμικά. Γράφοντας για το κυρίως θέμα της δεν διστάζει να καταγράψει κάθε τι που θυμάται, με το οποίο μπορεί και να μην έχει μεγάλη σχέση.
  Εξαιρετικό και αυτό το βιβλίο της Αρχοντούλας Διαβάτη, της ευχόμαστε να είναι καλοτάξιδο.

Μπάμπης Δερμιτζάκης

Hirokazu Koreeda, Nobody knows (誰も知らない 2004)




  Εν όψει της προβολής την επόμενη Πέμπτη της ταινίας «Κλέφτες καταστημάτων».
  Όσο και να πάει να το καλύψει στα γράμματα της αρχής ο Κορέεντα, πρόκειται για πραγματική ιστορία, με τις απαραίτητες βέβαια προσθαφαιρέσεις.
  Η γυναίκα είναι η αντιστροφή της «Lady bird, lady bird» του Ken Loach, η καλύτερη ίσως ταινία του που αναφέρεται σε πραγματικό γεγονός. Ενώ στην ταινία του Ken Loach η μητέρα προσπαθεί να κρατήσει τα παιδιά της τα οποία είχε κάνει με διάφορους άνδρες χωρίς να τα καταφέρνει γιατί οι κοινωνικές υπηρεσίες την θεωρούν εντελώς ανεπαρκή, η γυναίκα στην ταινία του Κορεέντα, που και αυτή τα έχει κάνει με διάφορους άνδρες, δυο αγόρια και δυο κορίτσια, τα έχει παρατήσει στη φροντίδα του μεγαλύτερου, που κι αυτό είναι μόλις δώδεκα χρονών.
  Τα λεφτά που του αφήνει τελειώνουν κάποια στιγμή. Θα ξανάρθει, θα αφήσει λίγα, θα ξαναφύγει. Και η κατάσταση γίνεται όλο και πιο δύσκολη. Ένα παιδί από το σουπερμάρκετ τον τροφοδοτεί κρυφά, πιθανώς με τρόφιμα που έχουν μόλις λήξει. Κάποιοι φίλοι θα τους εγκαταλείψουν, το σπίτι τους λέει βρωμάει. Θα τους κόψουν το φως. Κάποια στιγμή θα τους κόψουν και το νερό και θα παίρνουν νερό με κουβάδες από μια δημόσια βρύση. Ένα μοναξιασμένο κορίτσι, ίσως λίγο πιο μεγάλο από το αγόρι, θα τους κάνει παρέα.
  Και το ατύχημα θα συμβεί: το μικρό κοριτσάκι, εξαντλημένο από την πείνα, θα πέσει από μια καρέκλα καθώς προσπαθούσε να πιάσει κάτι από το ντουλάπι. Θα σκοτωθεί. Το αγόρι θα το βάλει σε μια βαλίτσα και με τη βοήθεια του ξένου κοριτσιού θα το θάψει κάπου κοντά στο αεροδρόμιο. Το κοριτσάκι ήθελε λέει να βλέπει τα αεροπλάνα. Και η ταινία τελειώνει χωρίς τέλος, με τα παιδιά να συνεχίζουν την ίδια ζωή.
  Η πραγματική ιστορία είναι πιο συγκλονιστική, έδωσα τον σύνδεσμο παραπάνω, αξίζει να τη διαβάσετε.    
  Η προηγούμενη ανάρτησή μας ήταν για την ταινία «Distance».

Friday, November 30, 2018

Kei Kumai, Sandaka No. 8 (1974)


Kei Kumai, Sandaka No. 8 (1974)


  Αφού είδαμε την Kinuyo Tanaka σαν ηθοποιό και σαν σκηνοθέτιδα, την ξαναείδαμε σαν ηθοποιό σε μεγάλη ηλικία.
  Το θέμα της ταινίας είναι οι πτωχές κοπέλες που πουλιόντουσαν σαν πόρνες στο εξωτερικό, με την ανοχή της κυβέρνησης, αν όχι με τις ευλογίες. Όταν η Ιαπωνία έγινε μεγάλη δύναμη απαγόρευσε αυτές τις πωλήσεις γιατί αμαύρωναν την εικόνα της στο εξωτερικό.
  Η νεαρή δημοσιογράφος που κάνει έρευνα για το θέμα βρίσκει τη γριά Osaki (πραγματική ιστορία, διαβάζω στο IMDb). Αυτή της εξιστορεί τη ζωή της, πως μετά τη χρεοκοπία των γονιών της πουλήθηκε για τρακόσια yen, δήθεν υπηρέτρια. Όντως δούλεψε στο πορνείο Νο. 8 στο Βόρνεο σαν υπηρέτρια, όμως μετά από ένα χρόνο υποχρεώθηκε να γίνει πόρνη. Ένας έρωτας δεν κράτησε, έκλεισε το πορνείο, βρέθηκε στη Μαντζουρία όπου παντρεύτηκε και έκανε ένα γιο. Όταν πέθανε ο άντρας της ξαναγύρισε στην Ιαπωνία. Ζει φτωχική ζωή στο χωριό. Ο γιος της της στέλνει κάθε μήνα λίγα χρήματα. Η νύφη της ούτε που καταδέχτηκε να έλθει να τη δει, οκτώ τόσα χρόνια. Η άφιξη της δημοσιογράφου που μένει σπίτι της, η οποία της έχει κρύψει την ταυτότητά της, της δίνει μεγάλη χαρά. Ακούγοντας τη δυστυχισμένη ιστορία της νοιώθει τύψεις. Όταν είναι να φύγει ξεσπάει σε κλάματα ζητώντας της συγνώμη. Αυτή δεν βρίσκει τίποτα να της συγχωρέσει, η παρουσία της κοντά της όλο αυτό τον καιρό τη γέμισε χαρά.
  Κάπου έχω και μια ταινία, ντοκιμαντέρ ή μυθοπλασίας δεν θυμάμαι, για τις κινέζες που οι γιαπωνέζοι κατακτητές υποχρέωσαν να δουλέψουν ως πόρνες για τα στρατεύματά τους. Θα πρέπει να ψάξω να τη βρω και να τη δω κι αυτήν. Οι γυναίκες πάντα θύματα, είτε με τους νικητές είτε με τους νικημένους.  

Kinuyo Tanaka, The moon has risen (Tsuki wa noborinu (月は上りぬ 1955)




  Καθώς η Κινούγιο Τανάκα ήταν πρωταγωνίστρια του Όζου και του Μιτζογκούτσι σε πάρα πολλά έργα, αποφάσισα να δω και μια σκηνοθετική της δουλειά, και μάλιστα καθώς το σενάριο είναι του Όζου, τον οποίο παρουσιάζω σιγά σιγά πακέτο.
  Η ταινία θα μπορούσε να λέγεται «Οι τρεις αδελφές». Η μεγάλη είναι χήρα. Στο τέλος του έργου ο πατέρας της την ενθαρρύνει να ξαναπαντρευτεί. Όμως το κύριο μέρος της πλοκής έχει να κάνει με τις προσπάθειες της μικρής αδελφής με ένα φίλο της, τον Shoji, να παντρέψει τη μεσαία. Απολαυστικά τα επεισόδια, όπως εκείνο που βάζουν την υπηρέτρια να πάρει τηλέφωνο τον νεαρό, δήθεν ότι είναι η αδελφή της, και να του κλείνει ραντεβού. Το ίδιο κάνουν και με την αδελφή της. Όταν οι δυο νέοι βρίσκονται τελικά, -Μα εσύ δεν με πήρες τηλέφωνο; -Εγώ; Όχι, εσύ με πήρες. Κατάλαβαν τι σκάρωσαν πίσω από την πλάτη τους αλλά δεν ενοχλήθηκαν. Ατένισαν μαζί το φεγγάρι.
  Το επεισόδιο με τα τηλέφωνα μου θύμισε μια φάρσα που κάναμε πριν δεκαετίες. Στο σπίτι του φίλου μου του Μιχάλη στην Παχιά Άμμο υπήρχαν δυο τηλέφωνα, δίπλα δίπλα. Πήραμε ταυτόχρονα δυο φίλες και μετά ενώσαμε τα ακουστικά. -Μα εσύ με πήρες. -Πώς σε πήρα εγώ; Αφού εσύ με πήρες. Εμείς ακούγαμε και προσπαθούσαμε να πνίξουμε τα γέλια μας. Στο τέλος βέβαια δεν κρατηθήκαμε, πήραμε τα ακουστικά και τους είπαμε για τη φάρσα που τους σκαρώσαμε.
  Αφού κλείστηκε το ειδύλλιο με τη μεσαία αδελφή έρχεται η σειρά της μικρής (εξαιρετική στο ρόλο της τσαχπίνας κοπελιάς η Mie Kitahara που κυριολεκτικά κλέβει την παράσταση), που τώρα συνειδητοποιεί τα αισθήματα που τρέφει για τον Shoji με τη βοήθεια του οποίου σκάρωσε το προξενιό για την αδελφή της.
  Ο Όζου δείχνει πάντα τους ήρωές του με μεγάλη καλοσύνη και ανθρωπιά. Αναρωτιέμαι αν είδα έναν «κακό» στις ταινίες του, που τις είδα όλες. Ο Shoji βοηθάει όπως μπορεί ένα φίλο του που έχει οικονομικές δυσχέρειες και πρέπει να φροντίζει και τη μισότυφλη μητέρα του. Του δίνει να κάνει μεταφράσεις, και στο τέλος κάνει την πιο γενναιόδωρη κίνηση που θα μπορούσε να γίνει, να του προσφέρει τη δουλειά που βρήκε στο Τόκιο. Όμως γρήγορα θα βρει κι αυτός δουλειά στο Τόκιο σαν καθηγητής αγγλικών.
  Οι δυο νέοι θα αναγνωρίσουν τα αισθήματά τους και θα πάνε μαζί στο Τόκιο, ενώ ο πατέρας αναρωτιέται τι βρίσκουν οι νέοι στη βρώμικη πρωτεύουσα. Περίπου ό,τι βρίσκουμε κι εμείς στην Αθήνα, θα έλεγα.
  Η ταινία ανοίγει και κλείνει με τραγούδια Νο, στα οποία κάνουν προπόνηση στο ναό κοντά στον οποίο μένουν. Δεν προσφέρουν στην πλοκή, και υποθέτω ότι αυτό έχει να κάνει με την αγάπη της Τανάκα για το Νο. Να ευχαριστήσω και από εδώ τον γιαπωνέζο pen friend μου Οτάνι Τοσινόρι, ελληνομαθή, που οι κασέτες με έργα Νο και Καμπούκι που μου έστειλε με βοήθησαν πολύ στη συγγραφή του βιβλίου μου «Εισαγωγή στο θέατρο της Ιαπωνίας και της Κίνας» (ΑΛΔΕ 2010). Τις μετέγραψα σε dvd και στη συνέχεια τις ριπάρισα σε mpeg 4 και τις ανέβασα στο κανάλι μου στο youtube.  
  Δεν μπορούσα να φανταστώ πόσο θα μου άρεσε αυτή η ταινία.   

Ανδρέας Μήτσου, Ο Ορφέας και ο Ανδρέας


Ανδρέας Μήτσου, Ο Ορφέας και ο Ανδρέας, Καστανιώτης 2018, σελ. 167


Η παρακάτω βιβλιοκριτική δημοσιεύτηκε στο Λέξημα

  Ένα ακόμη βιβλίο με εξαιρετικά διηγήματα του Ανδρέα Μήτσου

  Διαβάζοντας την τελευταία συλλογή διηγημάτων του Ανδρέα Μήτσου που έχει τίτλο «Ο Ορφέας και ο Ανδρέας» (συμμετρία με εφέ ομοιοτέλευτου), συνειδητοποίησα γιατί ο Ανδρέας προτιμά τη μικρή φόρμα του διηγήματος, αν και τα περισσότερα βραβεία τα κέρδισε από τα λίγα μυθιστορήματα που έγραψε, σε σχέση με τις συλλογές διηγημάτων. Ο Ανδρέας αρέσκεται να προσωπογραφεί· να προσωπογραφεί αποκλίνοντες ήρωες. Σε ένα μυθιστόρημα ο αποκλίνων ήρωας θα είναι ένας, όπως ο «Σκύλος της Μαρί» για παράδειγμα, ενώ σε κάθε διήγημα υπάρχει και από ένας, πράγμα που του δίνει την δυνατότητα σε μια συλλογή διηγημάτων να παρουσιάζει μια ολόκληρη πινακοθήκη με τέτοιους ήρωες. Και βέβαια κάθε διήγημα έχει να προσφέρει και ένα κορυφαίο γεγονός, πράγμα που σε ένα μυθιστόρημα θα ήταν πληθωριστικό, με αποτέλεσμα την πτώση του κατωφλιού ερεθισμού του αναγνώστη. Τέτοιοι ήρωες είναι ο μοχθηρός δάσκαλος, οι κουφοί στο «Χωριό των κουφών», ο νεαρός που φοράει το κουστούμι του εκτελεσμένου γιατρού, τρύπιο από τις σφαίρες, και παρουσιάζεται σαν να είναι αυτός, ο τέως φαντάρος που κουβαλώντας μια τραυματική εμπειρία από την εισβολή στην Κύπρο θανατώνει τα σκυλιά, ο ήρωας της «Άγνωστης γυναίκας» που αναζητάει ψυχαναγκαστικά μια παλιά του αγάπη σε κάθε γυναίκα που της μοιάζει έστω και ελάχιστα, τον ήρωα της «Τελευταίας συνάντησης» που υιοθετεί ασυνείδητα το χαμόγελο και το ψεύδισμα μιας αγαπημένης που σε λίγο θα ανήκει στο παρελθόν, η θεία Ευφροσύνη που μια γάτα την κατατρομάζει και νομίζει πως εισβάλουν στο σπίτι της «Κλέφτες, δολοφόνοι, φονιάδες», ο δίκαιος που στον ύπνο του τα επτά νεογέννητα γατάκια κόβουν βόλτες πάνω στο κορμί του, κ.λπ.
  Οι τέτοιοι ήρωες του δίνουν την ευκαιρία να δίνει στην πλοκή του μια γεύση γκροτέσκου, μια διάσταση ελληνικού μαγικού ρεαλισμού. Διαβάζουμε:
  «Πέρασε πολλή ώρα ώσπου να φτάσει κάτω και να τσακιστεί. Γιατί σαν πουλί έμενε ακίνητος στον αέρα, μέχρι να σκάσει με γδούπο πάνω στα χοντρά κάτασπρα βότσαλα» (σελ. 33).
   Συχνά το γκροτέσκο αυτό έχει το ντύμα της παραίσθησης ή του εφιάλτη:
  «Έβλεπα τις γαρίδες που δεν ήθελαν να ξεψυχήσουν και να παραδοθούν προτού μ’ αρπάξουν, προτού τυλιχτούν στο λαιμό μου, προτού με πνίξουν και μ’ εκδικηθούν. Τις έβλεπα να πλησιάζουν όλες μαζί» (σελ. 66).
  Κορυφαίο από αυτή την άποψη είναι το τελευταίο και πιο μεγάλο διήγημα που δίνει και τον τίτλο της συλλογής, με τον πιο διαταραγμένο από τους ήρωές του.
  Και πάλι ο Ανδρέας αρέσκεται στην πρωτοπρόσωπη αφήγηση, καθώς έχει έναν αυτοβιογραφικό και εξομολογητικό χαρακτήρα. Κάποιες φορές που χρησιμοποιεί την τριτοπρόσωπη αφήγηση χαρακτηρίζει, συχνά με σκληρότητα, τον ήρωά του («Αντίθετα, καταλήγει να πιστέψει, ο ανίδεος, πως…» σελ. 99). Και εστέτ της γραφής καθώς είναι, κόβοντας αδυσώπητα, δίνει μια απίστευτα λιτή γραφή, με πολύ μικρές παραγράφους. Η redundancy (περισσότητα έχει μεταφράσει τον όρο ο συγχωρεμένος ο Σωτήρης Δημητρίου, ο καθοδηγητής μας στην Ομάδα Κοινωνικής Ανθρωπολογίας για τριάντα τόσα χρόνια) είναι περιορισμένη στο ελάχιστο. Να δώσουμε ως δείγμα ένα απόσπασμα που μας άρεσε ιδιαίτερα.
    «Τα καλά μας χρόνια βρίσκονται πίσω μας. Εκεί στέκονται και μας περιμένουν. Για έναν ζεστό καφέ, μες στην απόλυτη ασφάλεια του κήπου.
  Ευωδιάζει ο παλιός χρόνος. Απλώνεται το άρωμά του και φτάνει ως εμάς, μας τυλίγει.
  Έτσι γεμίζει το σήμερα, από το χθες. Έτσι «γίνεται».
  Ωριμάζει σαν τον καρπό.
  Γιατί υπάρχει μόνο το παρελθόν. Το μέλλον αφορά πάντα τους άλλους» (σελ. 132-133). 
  Στον «Μοχθηρό δάσκαλο», το πρώτο διήγημα της συλλογής, διαβάζουμε ότι ο πατέρας του αφηγητή, κατά συμβουλή του δασκάλου, μάζεψε και έβαλε φωτιά στα βιβλία του γιατί τον απέτρεπαν από το να διαβάζει τα μαθήματά του. Όμως «χύμηξε την τελευταία στιγμή, μετανιωμένος, πάνω στη φωτιά και την ποδοπατούσε σαν αναστενάρης και την απόσβησε. Και μου ’φερε πίσω, μισοκαμμένα, μέσα από τις στάχτες, δυο μόνο βιβλία που μπόρεσε να σώσει, την Πείνα του Κνουτ Χάμσουν και τα Ταξίδια του Γκιούλιβερ του Τζόναθαν Σουίφτ (σελ. 16).
  Εμένα η μητέρα μου δεν χρειαζόταν να ακούσει τις συμβουλές κανενός δασκάλου, ήξερε η ίδια. Μάζεψε τα βιβλία μου του Νίτσε και ετοιμαζόταν να τα βάλει προσάναμμα στο φούρνο, γιατί λέει με είχανε κάνει άθεο. Όχι, αυτή δεν μετάνιωσε την τελευταία στιγμή, εγώ την πρόλαβα την τελευταία στιγμή όταν γυρνώντας σπίτι και βλέποντας τι πήγαινε να κάνει της όρμηξα και της τα πήρα από τα χέρια. Η Πείνα φυσικά, από τα πρώτα βιβλία που είχα αγοράσει, δεν ήταν ανάμεσά τους.
  Διαβάζουμε:
  «Θα τον φάω το γέρο…Θα το πάρω το χάκι μου» (σελ. 48).
  Είναι η δεύτερη φορά που συναντάω τη λέξη. Η πρώτη ήταν από τη συγχωρεμένη τη γιαγιά μου που καταριότανε κάποιον συχνά: «Κι ως μου φαε το χάκι μου…». Της είχε φάει μια κληρονομιά.
  Εξαιρετικά και αυτά τα διηγήματα του Ανδρέα Μήτσου, του ευχόμαστε να είναι καλοτάξιδα.

Μπάμπης Δερμιτζάκης

Thursday, November 29, 2018

Mouly Surya, Marlina the murderer in four acts (Μαρλίνα, η δολοφόνος σε τέσσερις πράξεις, 2017)




  Από σήμερα στους κινηματογράφους.
  Από την Ινδονησία μας έρχεται αυτή η ταινία, η πρώτη που βλέπω. Έχω δει και δυο ντοκιμαντέρ για την Ινδονησία, για τη σφαγή των κομμουνιστών, όμως ο σκηνοθέτης δεν είναι ινδονήσιος.
  Φεμινιστικό γουέστερν χαρακτηρίστηκε η ταινία, με το φεμινισμό να βρίσκεται σε πρώτο πλάνο πάντα.
  Χηρεμένη, την έβαλε στο μάτι μια ομάδα κακοποιών, για να τη ληστέψουν και να τη βιάσουν. Αφελής η πρότασή τους να τους μαγειρέψει, έχοντας ανακοινώσει ήδη τις προθέσεις τους. Ο αρχηγός που ήλθε πιο πρώτα και τη βίασε θα ξεφύγει το θάνατο από τη δηλητηρίαση, όμως στην επόμενη απόπειρά του να τη βιάσει θα χάσει το κεφάλι του, κυριολεκτικά. Στην Ινδονησία (οι τριτοκοσμικές ταινίες με ενδιέφεραν πάντα και για τα ανθρωπολογικά τους στοιχεία) κυκλοφορούν κάτι τεράστια μαχαίρια, μεταξύ χατζάρας και σπαθί σαμουράι. Με ένα τέτοιο θα τον αποκεφαλίσει. Όμως δυο από την ομάδα απουσίαζαν, και όταν δουν τι συνέβη θα την καταδιώξουν. Αυτή πηγαίνει να αναφέρει τα καθέκαστα στην αστυνομία. Μαζί της είναι και μια έγκυος γυναίκα, στον δέκατο μήνα.
  Σε όλα τα μήκη και πλάτη της γης η γυναίκα είναι λίγο πολύ καταπιεσμένη. Αν η σκηνοθέτις βάζει στη μυθοπλασία της πραγματικά περιστατικά, φαίνεται ότι εδώ η γυναίκα βρίσκεται ακόμη σε χειρότερη μοίρα. Δεν μπορεί να εξηγηθεί με απλό θράσος ο βιασμός και η ληστεία, με ακάλυπτα τα κεφάλια των ληστών, λες και μετά δεν θα συνέβαινε τίποτα.
  Δείχνει και άλλες πλευρές της καταπίεσης της γυναίκας, όπως π.χ. το ότι αν μια γυναίκα αργεί να γεννήσει αυτό είναι ένδειξη ότι έχει σεξουαλικές σχέσεις, και αν ο άνδρας της απουσιάζει, αυτές θα είναι σίγουρα με ξένους. Ο αστυνομικός που παίρνει κατάθεση είναι επιφυλακτικός απέναντι στην καταγγελία για βιασμό.
  Εξαιρετική ταινία, επελέγη για το βραβείο καλύτερης ξενόγλωσσης ταινίας στα Ακαδημαϊκά Βραβεία. Αξίζει να τη δείτε.